سوالات متداول

غربالگری پیش از تولد چیست؟

غربالگری پیش از تولد فرایندی است که به یک زن باردار احتمال مخاطره داشتن فرزندی با نقائص مانند سندروم داون، تریزومی ۱۸؛ یا ضایعه نخاعی باز را نشان می‌دهد.

 

چرا بعضی از بارداری‌ها از مخاطره بالاتر ناهنجاری‌های کروموزومی برخوردار هستند؟

هر مادری در هر سنی از هر نژاد و وضعیت سلامتی می تواند در مخاطره یک بارداری با نقص کروموزومی باشد.

چیزی نیست که والدین بتوانند در ایجاد یا جلوگیری از ایجاد آن نقش داشته باشند. در هر حال؛ بعضی از عوامل مخاطره می‌توانند شانس حاملگی با ناهنجاری های کروموزومی را افزایش دهد.

 

این عوامل شامل موارد زیر می باشد:

  • سن بالای مادر
  • اختلالی که با سونوگرافی جنین مشاهده می شود و موید آنیوپلوییدی است
  • سابقه فردی یا خانوادگی از ناهنجاری‌های کروموزومی
  • تست مثبت غربالگری

 

آمنیوسنتز چیست؟

آمنیوسنتز مستلزم نمونه‌برداری از مقدار کمی از مایع آمنیوتیک است. یک سوزن باریک از شکم مادر به کیسه مایع آمنیون که اطراف جنین را فراگرفته قرار داده می‌شود و مقداری از مایع کشیده می‌شود. این مایع حاوی سلول‌هایی است که می‌توان از آنها برای آزمایش های ژنتیکی استفاده کرد.

معمولا آمنیوسنتز از هفته ۱۴ به بعد انجام می شود. بعضی از زنان می‌گویند آمنیوسنتز اصلا دردناک نیست اما بعضی ممکن است دردی مانند نیشگون یا فشار روی شکم را تجربه کنند. بیشتر زنان بعد از انجام آمنیوسنتز مشکلی ندارند.

 

کاریوتایپ چیست؟

کروموزوم‌ها ساختارهایی در سلول‌های بدن ما هستند که ژن‌های ما را حمل می‌کنند. ژن‌ها چگونگی رشد و نمو ما را تعیین می‌کنند. همه نوزادان باید از ۴۶ کروموزوم برخوردار باشند. کاریوتایپ تصویری از این کروموزوم‌هاست. یک کاریوتایپ نشان می دهد که یک نوزاد از تعداد کروموزوم های طبیعی، کمتر؛ بیشتر یا از نوآرایی‌های کروموزومی برخوردار است. داشتن تعداد کروموزوم های کمتر یا بیشتر می تواند به اختلال منجر شود. این روش بررسی ژنتیکی یک روش استاندارد است که چند دهه است که انجام می شود.

 

 

تشخیص ژنتیکی پس از تولد چیست و در چه مواردی انجام می‌شود؟

تشخیص ژنتیکی پس از تولد بررسی کروموزوم‌ها معمولا بر روی نمونه خون است. هدف آن شناسایی ناهنجاری‌ها و یا اختلالات کروموزومی است. این روش در موارد زیر انجام می‌شود:

  • برای زوج‌هایی که IVF ناموفق مکرر داشته‌اند
  • سقط مکرر
  • سابقه جنین غیر طبیعی
  • ناباروری مردانه
  • سابقه خانوادگی با ناهنجاری کروموزومی
  • سابقه خانوادگی با بیماری های تک ژنی

بررسی کروموزومی برای کودکان با ظاهر غیر طبیعی یا وضعیت‌های ریزحذف یا نوآرایی‌های کروموزومی نیز انجام می‌شود.

 

در چه وضعیت‌هایی کاریوتایپ توصیه می‌شود؟

زوج‌های با سابق خانوادگی بیماری ژنتیکی یا ناهنجاری‌های کروموزومی قویا برای غربالگری این وضعیت‌ها پیش از اقدام به بارداری توصیه می‌شود.

 

سندروم داون (تریزومی ۲۱) چیست؟

سندروم داون وضعیتی است که با یک کروموزوم اضافی ۲۱ ایجاد می‌شود. کودکان با سندروم داون از اختلال نموی و ذهنی رنج می‌برند. نوزادان مبتلا به سندروم داون از شانس برخورداری مشکلات بهداشتی بیشتری برخوردارند. همه مبتلایان به سندروم داون از وضعیت مشابهی برخوردار نیستند و پیش از تولد نمی‌توان مشخص کرد که چگونه یک کودک مبتلا می‌شود. شیوع سندروم داون یک در هر ۷۰۰ تولد زنده است. شانس داشتن فرزند با سندروم داون با افزایش سن مادر بیشتر می‌شود اما زنان در هر سن و نژادی در مخاطره می‌باشند.

 

سندروم ادوارد (تریزومی ۱۸) چیست؟

سندروم ادوارد با وجود یک کروموزوم اضافی ۱۸ ایجاد می‌شود. نوزادان با تریزومی ۱۸ از اختلالات مادرزادی مختلفی رنج می‌برند و ممکن است بیشتر از چند ماه بعد از تولد زنده نمانند. شیوع تریزومی ۱۸ یک در ۵۰۰۰ مورد تولد زنده گزارش شده است.

 

سندروم پاتو (تریزومی ۱۳) چیست؟

سندروم پاتو با وجود یک کروموزوم اضافی ۱۳ ایجاد می‌شود. این نوزادان از نقائص متعدد مادرزادی برخوردارند و در چند ماه اول بعد از تولد از بین می‌روند. شیوع این وضعیت کمتر از سندروم داون یا ادوارد است و حدود یک مورد در هر ۱۶۰۰۰ تولد روی می‌دهد.

 

ناهنجاری های کروموزومی جنسی جنین چیست؟

کروموزوم های جنسی X و Y در تعیین جنسیت نقش دارند. بطور طبیعی زنان از دو کروموزوم X و مردان از یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y برخوردارند. ناهنجاری‌های تعدادی کروموزوم‌های جنسی معمولا موجب اختلال در رشد و نمو و نیز بهره هوشی نمی‌شوند. تشخیص‌های به موقع و اولیه می تواند در کسب قابلیت های این افراد کمک کننده باشد. بطور کلی از هر ۵۰۰ تولد زنده یک نوزاد از ناهنجاری کروموزوم جنسی برخوردار است.

 

تریزومی ۱۶ چیست؟

تریزومی ۱۶ از متداول‌ترین علل سقط جنین است. این وضعیت با وجود یک کروموزوم ۱۶ اضافی ایجاد می‌شود. بسیاری از حاملگی‌های با تریزومی ۱۶ متاسفانه به انتهای ترم بارداری نمی‌رسند. در موارد بسیار نادر بعضی از نوزادان تریزومی ۱۶ از سلول‌های سالم برخوردارند که این وضعیت را موزاییک می‌نامند. تریزومی ۱۶ و موزاییک آن از مخاطره بالای سقط؛ مشکلات در دروران حاملگی؛ ‌اختلال در رشد و دیگر ناهنجاری های مادرزادی برخوردارند.

 

تریزومی ۲۲ چیست؟

تریزومی ۲۲ یک عامل شایع سقط جنین است. با یک کروموزوم اضافی ۲۲ ایجاد می‌شود. بسیاری از حاملگی‌های با تریزومی ۲۲ متاسفانه به انتهای ترم نمی‌رسند. در مواردی ممکن است حالت موزاییک وجود داشته باشد که این موارد نیز از مخاطره بالای سقط برخوردارند.

سندروم ترنر (,X45) چیست؟

بیشتر دختران مبتلا به سندروم ترنر فقط از یک کروموزوم X برخوردارند. بسیاری از این بارداری‌ها سقط می‌شوند. دختران مبتلا به سندروم ترنر معمولا کوتاهتر از معمول بوده و بلوغ دیررس داشته و نابارورند. بیشتر آنها بهره هوشی طبیعی دارند اما در یادگیری مشکل دارند. کودکان مبتلا به سندروم ترنر ممکن است از نقائص قلبی و کلیوی برخوردار باشند. تشخیص این وضعیت می تواند به درمان مناسب هورمونی از کودکی کمک کند.

 

سندروم کلاین فلتر (,XXY47) چیست؟

پسران مبتلا به سندروم کلاین فلتر از دو کروموزوم X و یک کروموزوم Y برخوردارند. این پسران از قد نسبتا بلندتری برخوردار بوده و ممکن است بلوغ دیررس داشته یا نداشته باشند و اغلب نابارورند. عمدتا دارای بهره هوشی طبیعی بوده اما مشکلات یادگیری و روانی دارند.

 

ژنتیک مولکولی چیست؟

ژنتیک مولکولی بررسی تغییرات در ژن ها در سطح مولکولی است. برای مثال بررسی جهش، بیماری‌های تک ژنی مانند ریز حذف‌های کروموزوم Y با روش‌های ژنتیک مولکولی تشخیص داده می‌شود.

 

QF-PCR  چیست؟

بررسی QF-PCR روش تشخیص سریعی برای شناسایی آنیوپلوییدی‌ها کروموزومی در سلول‌های مایع آمنیوتیک است. در این روش سلول‌ها برای کروموزوم های ۲۱، ۱۳، ۱۸؛ X و Y مورد بررسی قرار می‌گیرند. از آنجایی که این روش وضعیت تعداد کروموزوم‌های مورد بررسی را نشان می‌دهد باید با کاریوتایپ کامل سلول‌های مایع آمنیوتیک مورد تایید قرار گیرد.

 

در چه مواردی QF-PCR توصیه می‌شود؟

  • یافته‌های غیر طبیعی در سونوگرافی
  • تست سه ماهه غیر طبیعی
  • تست سه‌گانه یا چهارگانه غیر طبیعی
  • در صورتی که هر یک از والدین ناقل نوآرایی های کروموزومی باشند یا موزاییسم گونادال داشته باشند.
  • سن بالای مادر
  • سابقه دارا بودن فرزند با نقص ژنتیکی

 

 ریز حذف های کروموزوم Y چیست؟

کروموزوم Y مسئول فنوتیپ مردانه و فرایند تولید اسپرم می‌باشد. ریزحذف‌ها در کروموزوم Y منجر به کاهش تولید اسپرم (اولیگواسپرمی) تا فقدان تولید اسپرم (آزواسپرمی) می‌شود. بسیاری از مردان با ریز حذف کروموزوم Y بجز ناباروری مشکل دیگری ندارند.

وقوع ریزحذف در کروموزوم Y یکی از شایع‌ترین علل ناباروری در مردان می‌باشد. ناحیه AZF به ۳ ناحیه غیر‌همپوشان بنام‌های AZFa، AZFb  و AZFc تقسیم می‌شود.

  • حذف‌های AZFa خیلی کم اتفاق می‌افتد و به ندرت وقوع آن در افراد گزارش شده است. در اکثر این بیماران، فنوتیپ سندرومSertoli Cell Only، مشاهده می‌شود.
  • حذف‌های ناحیه AZFb تا حدی از حذف‌های AZFa شایع‌تر می‌باشند ولی همچنان در درصد بسیار کمی از مردان آزواسپرم یافت می‌شود. تمامی مردانی با حذف AZFb آزواسپرم و بطور کامل فاقد اسپرماتوزوآ در بیضه می‌باشند.
  • شایع‌ترین حذف بر روی کروموزوم Y مربوط به ناحیه AZFc می‌شود. حذف در این ناحیه در تقریبا ۱۲% از مردان آزواسپرم و ۶% از مردان الیگواسپرم شدید یافت می‌شود.

 

 ترومبوفیلی و اهمیت بررسی آن چیست؟

ترومبوفیلی یک اختلال انعقادی است که مخاطره تشکیل لخته در رگ‌های خونی را افزایش می‌دهد. جهش‌هایی در ژن‌های مرتبط با انعقاد خون به سقط‌های مکرر نسبت داده می‌شود. بویژه پلی مورفیسم در فاکتور II و فاکتور V ارتباط زیادی با سقط دارند. جهش‌هایی که برای پانل ترومبوفیلی بررسی می شوند شامل موارد زیر است:

  • فاکتور لیدن (V)
  • فاکتور II
  • MTHFR
  • پلی مورفیسم PAI

 

سیتوژنتیک مولکولی چیست؟

سیتوژنتیک مولکولی ترکیبی از سیتوژنتیک و زیستشناسی مولکولی است. این علم مستلزم استفاده از یک سری روش‌هایی است که به عنوان دو رگ گیری فلوئورسانس یا FISH شناخته می‌شود.

 

FISH  چیست؟

FISH  روشی است که در آن از کاوشگرهای نشاندار شده DNA با رنگ‌های فلوئورسانس نواحی خاصی در یک کروموزوم را در یک گستره متافازی یا یک هسته انترفازی شناسایی می کنند.

 

چه نمونه‌هایی برای بررسی FISH مناسبند؟

  • سلول‌های جنینی
  • اسپرم
  • مایع آمنیوتیک
  • خون محیطی
  • مغز استخوان
  • پرز کوریونی
  • مواد سقط
  • پوست

 

کاربردهای تشخیصی روش FISH در چه مواردی است؟

  • تشخیص ژنتیکی پیش از لانه گزینی
  • تشخیص پیش از تولد
  • بررسی تغییرات کروموزومی اسپرم
  • بررسی سندروم های زریز حذف
  • بررسی تغییرات کروموزومی در سرطان‌های خون
  • بررسی تغییرات کروموزومی در تومورهای توپر

 

اهمیت تشخیص امپلیفیکاسیون HER2 با روش دو رگ گیری در جا (CISH / FISH) در چیست؟

وضعیت HER2 در سرطان پستان از اهمیت زیادی در پیش آگهی و پیشگویی پاسخ به عوامل شیمی درمانی برخوردار است بویژه آنکه شاخص قطعی استفاده از trastuzumab  (هرسپتین) می باشد. تعیین وضعیت HER2 کاربردهای بالینی بسیاری دارد.

اندیکاسیون‎‌های درخواست تست:

  • تست HER2 باید به طور معمول در همه موارد سرطان پستان مهاجم که به تازگی تشخیص داده می‌شوند انجام شود.
  • تست تکثیر ژن HER2 باید در تمامی مواردی که پاسخ آزمایش IHC آنها برای HER2 مثبت ۲ می‌باشد انجام شود.

 

در چه مواردی آزمایش فراگمنتاسیون DNA اسپرم توصیه می شود؟

عامل اصلی ایجاد کننده آسیب DNA اسپرم استرس اکسیداتیو می‌باشد.

 

چه کسانی از این بررسی بهره می‌برند؟

  • مبتلایان به ناباروری نامشخص
  • توقف توسعه رویانی
  • توسعه ضعیف بلاستوسیست
  • درمان ناموفق با IVF/ICSI
  • سقط مکرر همسر
  • سن بالا
  • مردان مبتلا به واریکوسل
  • پارامترهای ضعیف سیمن
  • افرادی که در معرض آلاینده های فیزیکی و شیمیایی قرار می‌گیرند
  • مردان خواهان فرزند پس از یک دوره شیمی یا پرتودرمانی

 

 اهمیت دزیمتری بیولوژیک و بیومانیتورینگ سیتوژنتیکی در چیست؟

آسیب کروموزومی نشان‌ دهنده رخدادهایی است که نهایتا به تظاهر سرطان یا هر بیماری دیگری که نتیجه ناپایداری ژنومی ناشی از تابش‌گیری یا عوامل شیمیایی باشد، منجر می‌شود. استفاده از روش سیتوژنتیکی آنالیز متافاز هم برای دزیمتری بیولوژیکی تابش‌گیری‌های حاد و هم برای مانیتورینگ تابش‌گیری‌های شغلی و مزمن و نیز افرادی که در معرض عوامل شیمیایی قرار دارند مناسب تشخیص داده شده است.

 

سندروم های ناپایداری کروموزومی کدامند؟

  • آتاکسی تلاژکتازی
  • سندروم شکنندگی
  • سندروم بلوم
  • آنمی فانکونی
  • سندروم ICF
  • سندروم روبرت
  • زیرودرما پیگمنتازوم
  • سندروم کوکائین

 

آنمی فانکونی  (Fanconi anemia)

آنمی فانکونی (FA) نوعی اختلال اتوزومی مغلوب است که در بیشتر بیماران با نارسایی پیشرونده مغز استخوان (آنمی اپلاستیک) همراه می‌باشد. هیپوپلازی عمومی مغز استخوان منجر به نوتروپنی، ترومبوسیتوپنی و کاهش تعداد گلبول‌های قرمز در گردش خون می شود. بیماران به داروهای آلکیله کننده مانند میتومایسینC   حساسیت زیادی نشان می‌دهند.

 

آتاکسی تلانژکتیازی  (Ataxia Telangiectasia)

به طور کلی یک سندروم اتوزومی نهفته محسوب می‌شود. ویژگی‌های اصلی سیستم عصبی شامل آتاکسی مغزی پیشرونده است که در دوران نوزادی و اوان کودکی ظاهر می شود و نیز نقص ایمنی شدید می‌باشد. این بیماران به عوامل شیمیایی و پرتوهای یونساز حساسیت بیش از حد (۲ تا ۴ برابر افراد سالم) نشان می‌دهند.

 

سندروم بلوم  (Bloom’s syndrome)

سندروم بلوم (BS) یک اختلال ژنتیکی نادر اتوزومی نهفته است. عقب ماندگی در رشد پیش از تولد شروع می‌شود که به کاهش وزن به هنگام تولد منجر می‌شود و پس از تولد تداوم می‌یابد یماران سندروم بلوم، مستعد بدخیمی‌ها به ویژه لوسمی حاد می‌باشند. مواردی از تومور ویلمز و کارسینویید گزارش شده است. در آزمایشگاه سیتوژنوم میکرونوکلئی زمینه یا تبادل کروماتیدهای خواهری با کشت لنفوسیت‌های خون محیطی بیمار برای تشخیص سندروم بلوم انجام می‌شود.