هایپرپلازی مادرزادی آدرنال چیست و چه علائمی دارد؟

هایپرپلازی مادرزادی آدرنال چیست

هایپرپلازی مادرزادی آدرنال یا CAH (Congenital adrenal hyperplasia) گروهی از بیماری های اتوزومال مغلوب ارثی- ژنتیکی نادر است که در اثر کمبود یکی از آنزیم های مورد نیاز برای ساخت هورمون های خاص بدن به وجود می آید. بیماری هیپرپلازی آدرنال بر غدد آدرنال (غدد فوق کلیه) که واقع در بالای هر کلیه است تأثیر می گذارد. مجله پزشکی سیتوژنوم در این مقاله در مورد علائم و نشانه های این ناهنجاری ژنتیکی برای شما می گوید.

غده آدرنال چیست؟

بیماری هایپرپلازی مادرزادی آدرنال بر غدد آدرنال یا همان غدد فوق کلیه تاثیر می گذارد. به طور معمول، غدد فوق کلیوی مسئول تولید 3 هورمون مختلف هستند:

  1. کورتیکو استروئیدها: که پاسخ بدن به بیماری، استرس یا آسیب را تنظیم می کند.
  2. مینرالو کورتیکوئیدها: که سطح نمک (سدیم و پتاسیم) و آب بدن را تنظیم می کنند.
  3. آندروژن ها: مانند تستوسترون که هورمون های جنسی مردانه مورد نیاز برای رشد و نمو در مردان و زنان هستند.

جهش ژنتیکی موجب کمبود یا عدم وجود آنزیم مخصوص می شود و به این ترتیب، در اثر کمبود آنزیم بدن نمی تواند یک یا چند مورد از هورمون های ذکر شده در بالا را تولید کند. وقتی این اتفاق می افتد، شاهد تولید بیش از حدِ نوع دیگری از پیش سازهای هورمونی برای جبران کمبود مواد اصلی می شود.

بیماری هیپرپلازی آدرنال چیست؟

بیماری هایپرپلازی مادرزادی آدرنال که اختصارا به آن CAH می گوییم، با نام مترادف سندرم آدرنوژنیتال (Adrenogenital syndrome) نیز شناخته می شود و در اثر آن غدد فوق کلیه به درستی عمل نمی کنند. اصطلاح هیپرپلازی مادرزادی آدرنال (CAH) شامل گروهی از اختلالات ژنتیکی با الگوی توارث اتوزومال مغلوب (Autosomal recessive) است که هر کدام از انواع آن در اثر کمبود آنزیمی مخصوص رخ می دهند. این آنزیم ها در سنتز (تولید) هورمون کورتیزول (Cortisol)، آلدوسترون (Aldosterone) یا هر دو نقش دارند. کمبود 21-هیدروکسیلاز، ناشی از جهش یا حذف CYP21A، شایع ترین شکل بیماری هیپرپلازی آدرنال است که بیش از 90 درصد موارد ابتلا را تشکیل می دهد. تشخیص CAH به میزان تولید کورتیزول و یا آلدوسترون و همچنین افزایش بیش از حد غلظت هورمون های پیش ساز در بدن بستگی دارد.

بیماری های زیر شاخه هایپرپلازی مادرزادی

زیرشاخه های هایپرپلازی مادرزادی آدرنال عبارت هستند از:

  • کمبود 11 بتا هیدروکسیلاز
  • کمبود 17a- هیدروکسیلاز
  • کمبود 21 هیدروکسیلاز
  • کمبود 3-بتا هیدروکسی استروئید دهیدروژناز
  • هیپرپلازی چربی آدرنال مادرزادی
  • کمبود p450 اکسیدوردوکتاز 

علت هایپرپلازی مادرزادی آدرنال چیست؟

هایپرپلازی آدرنال چند نوع دارد؟

در افرادی که هایپرپلازی مادرزادی آدرنال دارند، یک تغییر ژنی (جهش یا موتاسیون) منجر به کمبود یکی از آنزیم های مورد نیاز برای ساخت هورمون های سه گانه فوق کلیه می شود. به طور کلی در اثر این جهش ها، دو نوع اصلی هیپرپلازی مادرزادی آدرنال محتمل خواهد بود که عبارت هستند از:

  1. نوع کلاسیک CAH: این شکل از بیماری نادرتر است و علائم بالینی شدیدتری ایجاد می کند و معمولاً در بدو تولد یا در اوایل دوران نوزادی تشخیص داده می شود.
  2. CAH غیر کلاسیک: این فرم از هایپرپلازی خفیف تر و شایع تر است و ممکن است تا دوران کودکی (بعد از 6 ماهگی) یا حتی اوایل بزرگسالی شناسایی نشود. اگرچه هیچ درمان قطعی و کاملی برای آن وجود ندارد، اما با برنامه ریزی درمانی مناسب، اکثر افرادی که CAH دارند می توانند طول عمر و زندگی کاملی داشته باشند.

علائم و نشانه های هیپرپلازی مادرزادی آدرنال

بسته به اینکه کدام ژن تحت تاثیر جهش (Mutation) قرار گرفته و تا چه اندازه سطح آنزیم کاهش یافته، فنوتیپ بالینی (علائم و نشانه ها) هایپرپلازی مادرزادی آدرنال متفاوت خواهد بود. اگرچه کروموزوم های جنسی مبتلایان مطابق با جنسیتشان است، با این حال اگر آزمایش کروموزومی در اینباره انجام نشود جنسیت نوزاد مبتلا به CAH اغلب در ابتدای تولد به دلیل ابهام در ناحیه تناسلی نامشخص می ماند. به طور کلی عدم تعادل هورمون ‌هایی که بدن برای عملکرد به آن ها نیاز دارد (مانند کم بودن کورتیزول، آلدوسترون بسیار کم، افزایش میزان آندروژن یا ترکیبی از این عدم تعادل ها) مورد انتظار است. علائم این بیماری را می توان به دو دسته بزرگ تقسیم کرد: دسته اول بر اساس نوع کلاسیک یا غیر کلاسیک و دسته دوم بر اساس جنسیت مبتلایان. در ادامه باتوجه به این دسته بندی ها، علائم را طبقه بندی کرده ایم:

دسته اول: علائم هایپرپلازی کلاسیک و غیر کلاسیک

الف) CAH کلاسیک

  • در بسیاری از موارد نوزادان دختر مبتلا به تایپ کلاسیک در بدو تولد تشخیص داده می شود، زیرا آن ها دارای اندام تناسلی مبهم هستند (ارگان های جنسی خارجی شبیه اندام تناسلی مردان دارند). اندام تناسلی نوزادان دختر ممکن است ظاهر غیر طبیعی داشته باشند، مثلا ممکن است کلیتوریسشان بزرگ باشد (طوریکه ممکن است شبیه آلت تناسلی مردان شود) گاهی نیز لابیای آن ها نیمه بسته و شبیه کیسه بیضه خواهد بود. مجرای خروجی ادرار و واژن ممکن است به جای داشتن دو دهانه مجزا، تنها یک دهانه باشند؛ با این حال معمولاً اندام های داخلیشان مانند رحم، لوله های فالوپ و تخمدان ها به طور معمول رشد می کنند.
  • نوزادان پسر معمولاً اندام تناسلی با ظاهری معمولی دارند.
  • CAH کلاسیک باعث می شود بدن مقدار ناکافی کورتیزول تولید کند. این می تواند باعث ایجاد مشکلاتی در حفظ فشار طبیعی خون، قند خون و سطوح انرژی شود و در هنگام استرس فیزیکی مانند بیماری مشکلاتی ایجاد کند.
  • افراد مبتلا به CAH کلاسیک می توانند به طور جدی تحت تاثیر کمبود کورتیزول، آلدوسترون یا هر دو قرار بگیرند. این عارضه با نام بحران آدرنال شناخته می شود و می تواند تهدید کننده زندگی باشد.
  • یک نوزاد پسر مبتلا به CAH کلاسیک معمولاً در بدو تولد طبیعی به نظر می رسد، اگرچه ممکن است آلت تناسلی او بزرگ شده باشد. پس از دوران نوزادی، پسران مبتلا به CAH کلاسیک به سرعت رشد می کنند و علائم بلوغ اولیه را نشان می دهند.
  • اگر نوزادان مبتلا به CAH کلاسیک در بدو تولد تشخیص داده نشوند ممکن است به عوارضی همچون کاهش وزن، استفراغ، کم آبی بدن، اسهال، تغییرات در شیمی بدن، شوک، مشکلات قلبی و کما دچار شوند. CAH کلاسیکی که تشخیص داده نشود می تواند تهدید کننده زندگی باشد.

ب) CAH غیر کلاسیک

علائم و نشانه های هیپرپلازی غیر کلاسیک در مردان و زنان عبارت است از:

  • مبتلایان اغلب هنگام تولد هیچ علامتی از CAH غیرکلاسیک بروز نمی دهند و حتی برخی از آن ها هرگز علائمی نشان نخواهند داد زیرا ممکن است این عارضه در غربالگری معمول خون نوزادان مشخص نشود.
  • کمبود احتمالی هورمون کورتیزول
  • رشد اولیه و زودرس موهای زیر بغل و ناحیه شرمگاهی
  • آکنه زودرس یا شدید
  • ناباروری یا کاهش قدرت باروری
  • افزایش ویژگی های مردانه مانند رویش موهای صورت و بم شدن صدا
  • عدم بروز دوره پریودی یا نامنظم بودن آن

CAH غیر کلاسیک یک بیماری شایع تر با علائم خفیف تر نسبت به نوع کلاسیک است که طی آن هنوز مقداری از فعالیت آنزیم 21 هیدروکسیلاز استروئید آدرنال در بدن باقی مانده است. این نوع معمولاً در اواخر کودکی یا بزرگسالی تشخیص داده می شود و همچنین موجب “هدر رفتن نمک” بدن نمی شود. دیگر علائم CAH غیرکلاسیک شامل بلوغ زودرس در کودکان و دوره های قاعدگی نامنظم، بروز جوش و یا رشد موهای ناخواسته در زنان است.

دسته بندی دوم: علائم هایپرپلازی بر اساس جنسیت بیماران

الف) تظاهرات بالینی در زنان

  • زنان مبتلا به هایپرپلازی مادرزادی آدرنال شدید به دلیل کمبود آنزیم 21-هیدروکسیلاز، 11-بتا هیدروکسیلاز، یا 3-بتا هیدروکسی استروئید دهیدروژناز دارای اندام تناسلی مبهم در بدو تولد هستند (هیپرپلازی آدرنال ویریل کننده کلاسیک). ناهنجاری های تناسلی از ادغام کامل چین های لابیوسکروتوم و مجرای ادراری فالیک تا کلیتورومگالی، ادغام جزئی چین های لابیوسکروتوم یا هر دو متغیر است.
  • زنان مبتلا به کمبود خفیف آنزیم 21 هیدروکسیلاز بعداً در دوران کودکی به دلیل رویش زودرس موهای ناحیه تناسلی، کلیتورومگالی یا هر دو، که اغلب با رشد سریع و بلوغ اسکلتی همراه است (هیپرپلازی ساده آدرنال ویریل کننده) شناسایی می شوند.
  • خانم هایی که با کمبود خفیف‌ تر فعالیت آنزیمی ۲۱ هیدروکسیلاز یا ۳ بتا هیدروکسی استروئید دهیدروژناز مواجه هستند ممکن است در نوجوانی یا بزرگسالی به الیگومنوره (اختلال در قاعدگی)، هیرسوتیسم (پُر مویی) و یا ناباروری (هیپرپلازی غیرکلاسیک آدرنال) مبتلا شوند.
  • زنان مبتلا به کمبود آنزیم 17 هیدروکسیلاز در بدو تولد ظاهراً زن به نظر می ‌رسند، اما در نوجوانی سینه‌ هایشان رشد نمی کند یا قاعدگی برایشان اتفاق نمی افتد و همچنین آن ها ممکن است مبتلا به فشار خون بالا شوند.

ب) تظاهرات بالینی در مردان

  • مردانی که کمبود آنزیم 21 هیدروکسیلاز دارند، اندام تناسلی طبیعی دارند
  • اگر نقص شدید باشد و منجر به هدر رفتن نمک های سدیمی و پتاسیمی از بدن شود، نوزادان پسر در 4 الی 1 هفتگی با ناتوانی در رشد، استفراغ مکرر، کم آبی بدن، افت فشار خون، هیپوناترمی، هیپرکالمی و شوک (هیپرپلازی کلاسیک آدرنال هدر دهنده نمک) مواجه شده و باید به پزشک مراجعه کنند.
  • مردانی که کمبود شدید آنزیم 21 هیدروکسیلاز دارند بعداً در دوران کودکی با رشد اولیه و زودرس موهای ناحیه تناسلی، بزرگ شدن آلت تناسلی یا هر دو، همراه با رشد خطی سریع و پیشرفت بلوغ اسکلتی (هیپرپلازی ساده ویریل کننده آدرنال) مواجه می شوند.
  • مردان مبتلا به کمبود تنظیمی حاد استروئیدی (StAR)، کمبود کلاسیک آنزیم 3-بتا هیدروکسی استروئید دهیدروژناز، یا کمبود 17-هیدروکسیلاز، عموماً اندام تناسلی مبهم یا اندام تناسلی زنانه دارند. آن ها ممکن است در قالب یک دختر بزرگ شوند و بعداً در زندگی به دلیل ابتلا به فشار خون بالا به پزشک مراجعه کنند.

مترجم: سارا فرخی

Leave A Comment

*

code