در این مقاله از آزمایشگاه تخصصی ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، با علائم آتاکسی فردریش، علت ابتلا، نحوه انتقال ارثی، روش تشخیص با آزمایش ژنتیک و گزینه‌های درمانی آن آشنا می‌شوید.
آتاکسی فردریش چیست؟ علائم و علت ژنتیکی و راه‌های تشخیصی آن کدامند؟
آتاکسی فردریش (Friedreich Ataxia) یک بیماری ژنتیکی نادر است که به‌تدریج بر تعادل بدن، راه‌رفتن و هماهنگی حرکات تأثیر می‌گذارد. این بیماری ممکن است علاوه بر سیستم عصبی، قلب و تنظیم قند خون را هم درگیر کند.
علائم آتاکسی فردریش معمولاً در دوران کودکی یا نوجوانی شروع می‌شوند، اما در بعضی افراد ممکن است دیرتر ظاهر شوند. علت اصلی این بیماری، وجود جهش ژنتیکی در ژنی به نام FXN است که در عملکرد طبیعی سلول‌ها نقش مهمی دارد.
علائم عصبی بیماری آتاکسی فردریش چیست؟
علائم آتاکسی فردریش معمولاً به‌تدریج ظاهر می‌شوند و ممکن است در افراد مختلف شدت متفاوتی داشته باشند. در بسیاری از بیماران، اولین نشانه‌ها به شکل مشکل در حفظ تعادل و راه‌رفتن بروز می‌کنند. علائم مهم این بیماری عبارت هستند از:
۱. علامت‌های عصبی آتاکسی فردریش
مهم‌ترین علائم عصبی این بیماری عبارت‌اند از:
- اختلال تعادل و راه‌رفتن: فرد ممکن است هنگام راه‌رفتن تلوتلو بخورد، زمین بخورد یا نتواند حرکات خود را به‌خوبی کنترل کند.
- ناهماهنگی حرکات بدن: انجام کارهایی مانند نوشتن، برداشتن اشیا یا حرکت دقیق دست‌ها دشوار می‌شود.
- اختلال در گفتار: صحبت‌کردن ممکن است به‌تدریج نامفهوم یا کند شود.
- ضعف عضلانی: با پیشرفت بیماری، ضعف عضلات می‌تواند انجام فعالیت‌های روزمره را دشوار کند.
- کاهش حس در پاها: بعضی افراد احساس ارتعاش یا تشخیص موقعیت پاهای خود را از دست می‌دهند و همین موضوع تعادل را بیشتر مختل می‌کند.
- تغییر شکل ستون فقرات یا پاها: در برخی بیماران، انحراف ستون فقرات یا افزایش غیرطبیعی قوس کف پا دیده می‌شود.
همه بیماران تمام این علائم را تجربه نمی‌کنند. شدت و سرعت پیشرفت بیماری نیز از فردی به فرد دیگر متفاوت است.
۲. علامت‌های غیرعصبی آتاکسی فردریش
آتاکسی فردریش فقط سیستم عصبی را درگیر نمی‌کند. از مهم‌ترین مشکلات همراه این بیماری می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
- مشکلات قلبی: از جمله علائم غیر عصبی بیماری آتاکسی فردریش، آسیب به عضلات قلبی می‌باشد. در حدود دوسوم بیماران، نوعی بیماری عضله قلب به نام کاردیومیوپاتی دیده می‌شود. این مشکل ممکن است عملکرد قلب را تحت تأثیر قرار دهد.
- دیابت و اختلال تنظیم قند خون: نشانه دیگری که در ۳۰ درصد افراد مبتلا دیده می‌شود، بیماری دیابت ملیتوس می‌باشد. در بعضی افراد، بدن نمی‌تواند قند خون را به‌درستی تنظیم کند و دیابت ایجاد می‌شود.
- اختلالات بینایی یا شنوایی: این مشکلات در برخی بیماران دیده می‌شوند، اما در همه افراد وجود ندارند.
به همین دلیل، مراقبت از بیماران مبتلا به آتاکسی فردریش باید علاوه بر علائم حرکتی، وضعیت قلب و قند خون را نیز در بر بگیرد.
علت آتاکسی فردریش چیست؟
علت آتاکسی فردریش، جهش ژنتیکی در ژنی به نام FXN است. این ژن دستور ساخت پروتئینی به نام فراتاکسین (Frataxin) را می‌دهد. فراتاکسین در میتوکندری، یعنی بخشی از سلول که در تولید انرژی نقش دارد، فعالیت می‌کند. این پروتئین برای عملکرد طبیعی سلول‌ها ضروری است؛ به‌ویژه در بافت‌هایی مانند قلب، عضلات و سیستم عصبی که به انرژی زیادی نیاز دارند.
در بیشتر مبتلایان به آتاکسی فردریش، بخشی از DNA در ژن FXN بیش از حد معمول تکرار شده است. به این حالت افزایش تکرارهای سه‌نوکلئوتیدی GAA گفته می‌شود.
برای درک ساده‌تر، DNA را مانند متنی در نظر بگیرید که دستور ساخت پروتئین‌ها در آن نوشته شده است. در این بیماری، عبارت کوتاه GAA بارها پشت سر هم تکرار می‌شود. این تکرار غیرطبیعی باعث می‌شود سلول نتواند به‌اندازه کافی پروتئین فراتاکسین تولید کند.
در نتیجه، عملکرد طبیعی سلول‌ها مختل می‌شود و به‌مرور آسیب‌هایی در سیستم عصبی و سایر اندام‌ها ایجاد می‌شود.
آتاکسی فردریش چگونه به ارث می‌رسد؟
آتاکسی فردریش از الگوی وراثت اتوزومال مغلوب پیروی می‌کند. یعنی فرد برای ابتلا به این بیماری باید یک نسخه بیماری‌زای ژن FXN را از پدر و یک نسخه را از مادر به ارث ببرد.
ژن FRDA یا FXN واقع در کروموزوم 9q13 در ارتباط با این بیماری شناخته شده است. طول این ژن kbp80 است و 7 اگزون دارد.
این ژن کد کننده پروتئین فراتاکسین با ۲۱۰ اسید آمینه است. این ژن در مبتلایان به بیماری آتاکسی فردریش جهش می‌یابد و این جهش در اکثر موارد بسط ۳ نوکلئوتید GAA در اینترون شماره یک است که باعث تولید پروتئینی با عملکرد ناقص می‌شود.
بیشتر مبتلایان به این بیماری برای جهش بسط تکرارهای ۳ نوکلئوتیدی هموزیگوت هستند. ۴ درصد مبتلایان نیز هتروزیگوت مرکب هستند که حامل یک آلل با بسط ۳ نوکلئوتیدی و آلل دیگر با یک موتاسیون نقطه‌ای در بخش رونویسی شونده ژن هستند.
در حالت کلی، اگر فرد فقط یک نسخه بیماری‌زای این ژن را داشته باشد، معمولاً ناقل بیماری است و علائم آتاکسی فردریش را نشان نمی‌دهد.
احتمال ابتلای فرزند چقدر است؟
اگر هر دو والد ناقل یک تغییر بیماری‌زای مرتبط با آتاکسی فردریش باشند، در هر بارداری احتمال‌ها به این صورت است:
- 25% ابتلا به آتاکسی فردریش
- 50% ناقل بودن برای بیماری (معمولا بدون بروز علامت)
- 25% به ارث نبردن هیچ جهش بیماری‌زا از والدین (کاملاً سالم)
این احتمال‌ها در هر بارداری مستقل هستند. یعنی تولد یک فرزند سالم یا مبتلا، احتمال‌های بارداری بعدی را تغییر نمی‌دهد.
اگر در خانواده سابقه آتاکسی فردریش وجود دارد، مشاوره ژنتیک و بررسی مناسب می‌تواند به مشخص‌شدن وضعیت ناقل‌بودن والدین و ارزیابی خطر برای فرزندان کمک کند.
آزمایش ژنتیک آتاکسی فردریش چگونه انجام می‌شود؟
علائم بالینی می‌توانند پزشک را به آتاکسی فردریش مشکوک کنند، اما برای تأیید تشخیص، آزمایش ژنتیک آتاکسی فردریش اهمیت زیادی دارد.
مهم‌ترین مراحل بررسی عبارت‌اند از:
بررسی تکرارهای GAA در ژن FXN: در بیشتر بیماران، علت بیماری افزایش غیرطبیعی همین تکرارهاست. بنابراین، آزمایش باید توانایی شناسایی این نوع تغییر ژنتیکی را داشته باشد.
بررسی سایر جهش‌های ژن FXN: در درصد کمی از بیماران، یک نسخه ژن دارای افزایش تکرارهای GAA است و نسخه دیگر جهش متفاوتی دارد. اگر فقط یک نسخه غیرطبیعی شناسایی شود، ممکن است بررسی‌های تکمیلی مانند توالی‌یابی ژن یا بررسی حذف و اضافه‌شدن بخش‌هایی از DNA لازم باشد.
نکته مهم این است که همه آزمایش‌های ژنتیک توانایی شناسایی افزایش تکرارهای GAA را ندارند. برای مثال، آزمایش توالی‌یابی اگزوم به‌تنهایی ممکن است این تغییر را شناسایی نکند. بنابراین، انتخاب روش آزمایش باید متناسب با بیماری موردنظر انجام شود.
پس از تأیید تشخیص، پزشک ممکن است بررسی قلب، قند خون، بینایی و سایر عملکردهای بدن را نیز توصیه کند.
آیا آتاکسی فردریش درمان دارد؟
در حال حاضر، درمان قطعی که بتواند بیماری را به‌طور کامل از بین ببرد در دسترس نیست؛ اما مراقبت مناسب می‌تواند به کنترل عوارض، حفظ توانایی‌های حرکتی و بهبود کیفیت زندگی کمک کند.
روش‌های مراقبتی و درمانی ممکن است شامل موارد زیر باشند:
فیزیوتراپی و کاردرمانی: برای حفظ تحرک، تعادل و استقلال فرد در انجام فعالیت‌های روزمره.
پیگیری وضعیت قلب: برای شناسایی و درمان به‌موقع مشکلات قلبی
کنترل قند خون: برای تشخیص زودهنگام دیابت و مدیریت آن در صورت بروز.
کمک وسایل حرکتی و توان بخشی: در صورت نیاز و با توجه به شرایط بیمار.
درمان دارویی اختصاصی: داروی اومَولاکسولون (Omaveloxolone) در برخی کشورها برای بیماران واجد شرایط تأیید شده است. این دارو می‌تواند به کندشدن پیشرفت بیماری کمک کند، اما درمان قطعی نیست و مصرف آن باید زیر نظر پزشک متخصص انجام شود.
برنامه مراقبتی مناسب برای هر بیمار باید با توجه به سن، علائم، وضعیت قلب و سایر شرایط پزشکی تنظیم شود.
آیا می‌توان آتاکسی فردریش را پیش از تولد تشخیص داد؟
بله. اگر تغییرات بیماری‌زای ژن FXN در خانواده شناسایی شده باشند، در شرایط مناسب می‌توان از روش‌های تشخیص ژنتیکی پیش از تولد یا آزمایش ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی جنین (PGT-M) استفاده کرد.
انتخاب روش مناسب به وضعیت ژنتیکی والدین، شرایط بارداری و نظر متخصص ژنتیک و پزشک مربوطه بستگی دارد. پیش از تصمیم‌گیری، دریافت مشاوره ژنتیک ضروری است.
تفاوت آتاکسی فردریش با آتاکسی تلانژکتازی چیست؟
آتاکسی فردریش و آتاکسی تلانژکتازی هر دو بیماری‌های ژنتیکی هستند که می‌توانند تعادل و هماهنگی حرکات را مختل کنند؛ اما علت ژنتیکی و برخی از علائم آن‌ها متفاوت است.
آتاکسی فردریش معمولاً به جهش در ژن FXN مربوط می‌شود و می‌تواند قلب و تنظیم قند خون را نیز درگیر کند. در مقابل، آتاکسی تلانژکتازی به جهش در ژن ATM مربوط است و ممکن است با گشادشدن رگ‌های خونی کوچک، اختلال عملکرد سیستم ایمنی و افزایش حساسیت به پرتوهای یون‌ساز همراه باشد.
تشخیص دقیق این دو بیماری اهمیت دارد، زیرا بررسی‌های ژنتیکی و مراقبت‌های موردنیاز آن‌ها یکسان نیست.
برای آشنایی بیشتر با این بیماری، مقاله آتاکسی تلانژکتازی (Ataxia Telangiectasia) را مطالعه کنید.
کلام پایانی؛ تشخیص ژنتیکی آتاکسی فردریش در آژمایشگاه سیتوژنوم
آتاکسی فردریش یک بیماری ژنتیکی ارثی است که تشخیص به‌موقع آن می‌تواند به برنامه‌ریزی بهتر برای مراقبت از بیمار و بررسی خطر ابتلا در سایر اعضای خانواده کمک کند.
اگر خودتان یا یکی از اعضای خانواده علائم مشکوک دارید یا سابقه خانوادگی این بیماری مطرح است، برای بررسی نیاز به آزمایش ژنتیک و دریافت مشاوره تخصصی با آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم تماس بگیرید. انتخاب آزمایش مناسب، به‌ویژه بررسی تکرارهای GAA در ژن FXN، برای رسیدن به تشخیص دقیق اهمیت دارد.
نویسنده و مترجم: دکتر سارا فرخی متخصص ژنتیک
نظرات شما
اولین دیدگاه را شما ثبت کنید!
{{ reply.content }}
{{ item.content }}