بیماری شارکوت ماری توث چیست؟ علائم، علت ژنتیکی و روش تشخیص

بیماری شارکو ماری توث (Charcot-Marie-Tooth Disease) یکی از شایع‌ترین بیماری‌های ژنتیکی اعصاب محیطی است که به‌ تدریج باعث ضعف عضلات، کاهش حس و گاهی تغییر شکل پاها و دست‌ها می‌شود. این بیماری انواع مختلفی دارد و شدت علائم آن در افراد مبتلا حتی در اعضای یک خانواده نیز می‌تواند متفاوت باشد. در این مقاله از آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، با علائم، علت ژنتیکی، نحوه وراثت، روش‌های تشخیص و راهکارهای کنترل بیماری شارکو ماری توث آشنا می‌شوید.

بیماری شارکو ماری توث چیست؟

بیماری شارکو ماری توث که با نام اختصاری CMT شناخته می‌شود، گروهی از اختلالات ژنتیکی است که اعصاب محیطی را درگیر می‌کنند. اعصاب محیطی همان عصب‌هایی هستند که پیام‌های حرکتی را از مغز و نخاع به عضلات می‌رسانند و اطلاعات حسی مانند لمس، درد و دما را از اندام‌ها به مغز منتقل می‌کنند.

به همین دلیل، بیماری CMT می‌تواند هم حرکت عضلات و هم حس اندام‌ها را تحت تأثیر قرار دهد. علائم معمولاً ابتدا در پاها و ساق پا ظاهر می‌شوند و ممکن است با گذشت زمان دست‌ها و بازوها را نیز درگیر کنند.

این بیماری اغلب روندی آهسته و پیشرونده دارد؛ یعنی علائم به‌تدریج بیشتر می‌شوند. بااین‌حال، سرعت پیشرفت و شدت بیماری در افراد مختلف یکسان نیست.

شارکو ماری توث با نام‌های دیگری مانند نوروپاتی ارثی حرکتی حسی (HMSN) و آتروفی عضلانی پرونئال نیز شناخته می‌شود. اصطلاح نوروپاتی ارثی حرکتی حسی به این معناست که اعصاب مسئول حرکت و دریافت حس، به دلیل یک عامل ژنتیکی دچار اختلال شده‌اند.

طبق منابع علمی احتمال بروز کلی آن در حدود ۱ در ۲۵۰۰ است.

علائم بیماری شارکو ماری توث چیست؟

علائم بیماری شارکو ماری توث معمولاً در دوران کودکی، نوجوانی یا اوایل بزرگسالی شروع می‌شوند؛ اما در بعضی افراد ممکن است تا سنین بالاتر نیز مشخص نشوند.

از آنجا که این بیماری اعصاب حرکتی و حسی را درگیر می‌کند، نشانه‌های آن می‌توانند شامل ضعف عضلات، اختلال در راه رفتن، تغییر شکل پاها و کاهش حس باشند.

مهم‌ترین علائم بیماری CMT عبارت‌اند از:

ضعف عضلات پا و ساق: معمولاً اولین نشانه بیماری است و می‌تواند بالا آوردن پنجه پا را دشوار کند.
افتادگی پا(Foot Drop): فرد هنگام راه رفتن نمی‌تواند پنجه پا را به‌خوبی بالا بیاورد و ممکن است پای خود را روی زمین بکشد.
تغییر شکل پا: افزایش قوس کف پا، صافی کف پا یا خمیدگی غیرطبیعی انگشتان از نشانه‌های احتمالی بیماری هستند.
تحلیل عضلات ساق پا: کاهش حجم عضلات باعث می‌شود ساق پا باریک‌تر به نظر برسد. در برخی افراد، شکل ساق پا شبیه بطری شامپاین وارونه می‌شود.
کاهش حس در دست و پا: ممکن است فرد در تشخیص لمس، درد، دما یا لرزش دچار مشکل شود.
اختلال در تعادل و راه رفتن: ضعف عضلات و کاهش حس پاها می‌تواند احتمال زمین خوردن را افزایش دهد.
ضعف عضلات دست:در مراحل بعدی یا در برخی انواع بیماری، گرفتن اشیا، نوشتن و انجام کارهای ظریف دشوار می‌شود.

برخی افراد ممکن است دچار دردهای عضلانی و مفصلی، گرفتگی عضلات یا دردهای عصبی نیز شوند. در موارد کمتری، مشکلاتی مانند انحراف ستون فقرات، لرزش دست یا اختلال در عملکرد بعضی اعصاب دیگر دیده می‌شود.

نکته مهم این است که همه افراد مبتلا تمام این علائم را تجربه نمی‌کنند. حتی در اعضای یک خانواده که تغییر ژنتیکی مشابهی دارند، زمان شروع و شدت علائم می‌تواند متفاوت باشد.

علت بیماری شارکو ماری توث چیست؟

علت اصلی بیماری شارکو ماری توث، وجود تغییرات بیماری‌زا در ژن‌هایی است که برای ساخت و عملکرد طبیعی اعصاب محیطی ضروری هستند.

این ژن‌ها پروتئین‌هایی را تولید می‌کنند که در حفظ ساختار عصب، انتقال پیام‌های عصبی و عملکرد پوشش محافظ اطراف رشته‌های عصبی نقش دارند. وقتی عملکرد این ژن‌ها دچار اختلال شود، اعصاب محیطی به‌مرور آسیب می‌بینند و نمی‌توانند پیام‌های عصبی را به‌درستی منتقل کنند.

برای درک بهتر علت بیماری، باید با دو بخش اصلی یک عصب محیطی آشنا شویم:

آکسون (Axon): بخش رشته‌ای عصب است که پیام‌های الکتریکی را منتقل می‌کند.
غلاف میلین (Myelin Sheath): پوشش محافظ اطراف آکسون است که به انتقال سریع و مؤثر پیام‌های عصبی کمک می‌کند.

در بعضی انواع بیماری شارکو ماری توث، غلاف میلین آسیب می‌بیند و سرعت انتقال پیام‌های عصبی کاهش پیدا می‌کند. در انواع دیگر، خود آکسون دچار اختلال می‌شود و قدرت انتقال پیام‌های عصبی کاهش می‌یابد.

بنابراین، بسته به ژن درگیر و نوع تغییر ژنتیکی، بیماری می‌تواند با الگوی متفاوتی از آسیب عصبی و علائم بالینی همراه باشد.

ژنتیک بیماری

در بیش از ۷۰ درصد موارد HMSN نوع ۱، بیماری در نتیجه‌ی دوتا شدن ۱/۵Mb مربوط به کروموزوم ۱۷p واجد ژن DNA PMP22ی ژنومی رخ می‌دهد. در ناحیه ۱/۵Mb، ژنی برروی ۱۷p قرار دارد که گلیکوپروتئین ۲۲ کیلودالتونی به نام پروتئین میلین محیطی۲۲ (PMP22) را کد می‌کند. این گلیکوپروتئین در غشاهای میلینی اعصاب محیطی وجود دارد و در آنجا نقش مهمی را در توقف تقسیم سلول ایفا می‌کند.

کدام ژن‌ها در بروز شارکو ماری توث نقش دارند؟

بیماری شارکو ماری توث به دلیل تغییرات ژنتیکی در تعداد زیادی از ژن‌ها ایجاد می‌شود و تاکنون بیش از ۱۰۰ ژن با انواع مختلف این بیماری ارتباط داده شده‌اند.

از مهم‌ترین ژن‌های مرتبط با بیماری CMT می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:

ژن PMP22: این ژن پروتئینی را تولید می‌کند که یکی از اجزای مهم غلاف میلین اعصاب محیطی است. افزایش تعداد نسخه‌های ژن PMP22 یکی از شایع‌ترین علل نوع CMT1A محسوب می‌شود.
ژن MPZ: این ژن پروتئین میلین P0 را تولید می‌کند که برای ساختار و عملکرد طبیعی غلاف میلین ضروری است. تغییرات آن می‌توانند انواع مختلفی از بیماری شارکو ماری توث را ایجاد کنند.
ژن GJB1: این ژن پروتئین کانکسین ۳۲ را تولید می‌کند که در ارتباط بین سلول‌های شوان و عملکرد طبیعی اعصاب نقش دارد. تغییرات این ژن با نوع وابسته به کروموزوم X بیماری ارتباط دارند.
ژن MFN2: این ژن در عملکرد میتوکندری (مرکز تولید انرژی سلول) نقش دارد و تغییرات آن از علل مهم نوع آکسونی بیماری CMT محسوب می‌شوند.

شناسایی ژن درگیر اهمیت زیادی دارد؛ زیرا به تعیین نوع ژنتیکی بیماری، بررسی نحوه انتقال آن در خانواده و ارائه مشاوره ژنتیک دقیق‌تر کمک می‌کند.

تایپ‌های بیماری شارکو ماری توث

بیماری شارکو ماری توث یک اختلال واحد با یک علت ژنتیکی مشخص نیست؛ بلکه گروهی از بیماری‌های مرتبط با اعصاب محیطی را شامل می‌شود.

انواع مختلف بیماری CMT بر اساس نتایج آزمایش‌های هدایت عصبی، نوع آسیب عصبی و ژن درگیر طبقه‌بندی می‌شوند. مهم‌ترین گروه‌های آن عبارت‌اند از:

نوع ۱ بیماری شارکو ماری توث (CMT1)

در این نوع، آسیب اصلی مربوط به غلاف میلین اعصاب محیطی است. به همین دلیل، سرعت انتقال پیام‌های عصبی کاهش پیدا می‌کند.

یکی از شایع‌ترین زیرگروه‌های آن CMT1A است که معمولاً به دلیل افزایش تعداد نسخه‌های ژن PMP22 ایجاد می‌شود. علائم این نوع اغلب از کودکی یا نوجوانی شروع می‌شوند و شامل ضعف عضلات پا، تغییر شکل کف پا و کاهش حس هستند.

نوع ۲ بیماری شارکو ماری توث (CMT2)

در نوع دوم، بخش اصلی آسیب به آکسون اعصاب محیطی وارد می‌شود. در این شرایط، قدرت انتقال پیام عصبی کاهش پیدا می‌کند.

ژن‌هایی مانند MFN2 در برخی از انواع CMT2 نقش دارند. زمان شروع و شدت علائم در این گروه متفاوت است و ممکن است از کودکی تا بزرگسالی ظاهر شوند.

نوع ۴ بیماری شارکو ماری توث (CMT4)

CMT4گروهی از انواع بیماری شارکو ماری توث است که معمولاً الگوی وراثت مغلوب اتوزومی دارند. این انواع می‌توانند از دوران کودکی شروع شوند و در برخی افراد با ضعف عضلانی و مشکلات حرکتی شدیدتری همراه باشند.

نوع وابسته به کروموزوم X (CMTX)

این گروه به دلیل تغییرات ژنتیکی در ژن‌های واقع بر کروموزوم X ایجاد می‌شود. یکی از انواع شناخته‌شده آن CMTX1 است که با تغییرات ژن GJB1 ارتباط دارد.

علائم این نوع معمولاً در مردان شدیدتر از زنان است؛ اما زنان نیز ممکن است علائم خفیف تا قابل‌توجهی داشته باشند.

آیا بیماری شارکو ماری توث ارثی است؟

بله. بیماری شارکو ماری توث یک بیماری ژنتیکی و ارثی است و می‌تواند از والدین به فرزندان منتقل شود. بااین‌حال، همه انواع این بیماری از یک الگوی وراثتی پیروی نمی‌کنند.

به همین دلیل، احتمال انتقال بیماری به فرزندان به ژن درگیر و نوع تغییر ژنتیکی بستگی دارد.

مهم‌ترین الگوهای وراثت بیماری شارکو ماری توث عبارت‌اند از:

وراثت اتوزوم غالب

در این الگو، وجود یک نسخه از ژن دارای تغییر بیماری‌زا برای ایجاد بیماری کافی است.

اگر یکی از والدین به نوع غالب اتوزومی بیماری مبتلا باشد و والد دیگر تغییر ژنتیکی مرتبط را نداشته باشد، در هر بارداری احتمال انتقال تغییر ژنتیکی به فرزند ۵۰ درصد است.

در این حالت، فرزند برای ابتلا به بیماری باید دو نسخه از ژن دارای تغییر بیماری‌زا را دریافت کند؛ یک نسخه از پدر و یک نسخه از مادر.

وراثت اتوزوم مغلوب

اگر هر دو والد ناقل باشند، در هر بارداری احتمال‌ها به شکل زیر است:

۲۵درصد احتمال ابتلای فرزند به بیماری
۵۰درصد احتمال ناقل بودن فرزند
۲۵درصد احتمال به ارث بردن دو نسخه طبیعی ژن

این احتمال‌ها در هر بارداری مستقل از بارداری‌های قبلی هستند.

وراثت وابسته به کروموزوم X

در این الگو، تغییر ژنتیکی در یکی از ژن‌های واقع بر کروموزوم X قرار دارد. نحوه انتقال بیماری به جنسیت فرزند و وضعیت ژنتیکی والدین بستگی دارد.

برای مثال، در برخی انواع وابسته به X، مردان به دلیل داشتن تنها یک کروموزوم X ممکن است علائم شدیدتری داشته باشند؛ درحالی‌که شدت علائم در زنان می‌تواند متفاوت باشد.

نکته مهم این است که گاهی بیماری شارکو ماری توث در فردی دیده می‌شود که سابقه شناخته‌شده‌ای از آن در خانواده وجود ندارد. این وضعیت ممکن است به دلیل ایجاد یک تغییر ژنتیکی جدید یا تشخیص داده نشدن علائم خفیف در سایر اعضای خانواده باشد.

بیماری شارکو ماری توث چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص بیماری شارکو ماری توث معمولاً با بررسی علائم بالینی، سابقه خانوادگی، معاینه عصبی و آزمایش‌های تخصصی انجام می‌شود.

از آنجا که انواع مختلف نوروپاتی ارثی محیطی ممکن است علائم مشابهی داشته باشند، شناسایی دقیق نوع بیماری اهمیت زیادی دارد.

مهم‌ترین روش‌های تشخیص بیماری CMT عبارت‌اند از:

معاینه عصبی و بررسی سابقه خانوادگی

پزشک متخصص مغز و اعصاب ابتدا قدرت عضلات، واکنش‌های تاندونی، تعادل، نحوه راه رفتن و میزان حس اندام‌ها را بررسی می‌کند.

وجود ضعف عضلات پا، تحلیل عضلات ساق، قوس زیاد کف پا و کاهش رفلکس‌ها می‌تواند احتمال بیماری شارکو ماری توث را مطرح کند.

همچنین، سابقه ابتلای سایر اعضای خانواده به ضعف عضلانی یا مشکلات مشابه در راه رفتن اهمیت دارد.

نوار عصب و عضله (NCS و EMG)

آزمایش هدایت عصبی (NCS) سرعت و قدرت انتقال پیام‌های الکتریکی در اعصاب محیطی را اندازه‌گیری می‌کند.

الکترومیوگرافی (EMG) نیز فعالیت الکتریکی عضلات را بررسی می‌کند و به تشخیص نوع آسیب عصبی کمک می‌کند.

این آزمایش‌ها می‌توانند مشخص کنند که آسیب بیشتر به غلاف میلین مربوط است یا آکسون عصب را درگیر کرده است.

آزمایش ژنتیک بیماری شارکو ماری توث

آزمایش ژنتیک یکی از مهم‌ترین روش‌ها برای شناسایی علت دقیق بیماری شارکو ماری توث است. در این روش، DNA فرد بررسی می‌شود تا تغییرات ژنتیکی مرتبط با بیماری شناسایی شوند.

از آنجا که ژن‌های متعددی می‌توانند باعث بیماری CMT شوند، انتخاب روش مناسب آزمایش اهمیت زیادی دارد.

در بسیاری از موارد، بررسی تعداد نسخه‌های ژن PMP22 به‌عنوان یکی از مراحل اولیه تشخیص ژنتیکی توصیه می‌شود؛ زیرا افزایش تعداد نسخه‌های این ژن از علل شایع بیماری CMT1A است.

در صورت منفی بودن نتیجه یا نیاز به بررسی بیشتر، ممکن است از پنل ژنتیکی چندژنی یا آزمایش‌های گسترده‌تری مانند توالی‌یابی اگزوم (WES) استفاده شود.

انتخاب آزمایش باید با توجه به علائم بیمار، نتایج نوار عصب و عضله و الگوی وراثت در خانواده انجام شود.

آیا بیماری شارکو ماری توث درمان دارد؟

در حال حاضر، برای بیشتر انواع بیماری شارکو ماری توث درمان قطعی و تأییدشده‌ای که بتواند آسیب ژنتیکی اعصاب را به‌طور کامل برطرف کند وجود ندارد.

بااین‌حال، این به معنای نبود راه درمانی نیست. روش‌های مختلفی برای کنترل علائم، حفظ توانایی حرکتی، کاهش درد و بهبود کیفیت زندگی بیماران وجود دارد.

برنامه درمانی با توجه به نوع بیماری، شدت ضعف عضلانی، میزان اختلال حرکتی و شرایط هر فرد تعیین می‌شود.

فیزیوتراپی و ورزش‌های مناسب

فیزیوتراپی یکی از بخش‌های مهم مراقبت از بیماران مبتلا به شارکو ماری توث است. تمرین‌های مناسب می‌توانند به حفظ قدرت عضلات، انعطاف‌پذیری مفاصل و بهبود تعادل کمک کنند.

البته نوع و شدت تمرین باید متناسب با توانایی فرد انتخاب شود. تمرین‌های بسیار سنگین یا فعالیت‌هایی که باعث خستگی بیش از حد عضلات می‌شوند، ممکن است مناسب نباشند.

کاردرمانی و وسایل کمکی

کاردرمانی به افراد کمک می‌کند فعالیت‌های روزمره مانند لباس پوشیدن، نوشتن و استفاده از وسایل را راحت‌تر انجام دهند.

همچنین، استفاده از وسایل کمکی مانند مچ‌بند، ارتز پا و کفش طبی می‌تواند به حفظ تعادل و بهبود راه رفتن کمک کند.

جراحی ارتوپدی

در برخی بیماران، تغییر شکل پاها مانند قوس بیش از حد کف پا یا خمیدگی انگشتان ممکن است به‌مرور باعث درد و اختلال در راه رفتن شود.

اگر روش‌های غیرجراحی کافی نباشند، پزشک ممکن است جراحی ارتوپدی را برای اصلاح تغییر شکل پا یا بهبود عملکرد حرکتی پیشنهاد کند.

کنترل درد و سایر علائم

برخی افراد مبتلا به بیماری CMT دچار دردهای عضلانی، مفصلی یا دردهای عصبی می‌شوند. نوع درمان به علت و شدت درد بستگی دارد و ممکن است شامل داروهای مسکن یا داروهای مخصوص دردهای عصبی باشد.

پیگیری منظم توسط متخصص مغز و اعصاب و سایر اعضای تیم درمانی نیز به شناسایی زودهنگام مشکلات و تنظیم برنامه مراقبتی کمک می‌کند.

مشاوره ژنتیک در بیماری شارکو ماری توث چه اهمیتی دارد؟

از آنجا که بیماری شارکو ماری توث یک اختلال ژنتیکی و ارثی است، مشاوره ژنتیک نقش مهمی در بررسی احتمال انتقال آن به فرزندان دارد.

در مشاوره ژنتیک، ابتدا سابقه خانوادگی بیماری بررسی می‌شود و در صورت وجود نتیجه آزمایش ژنتیک، نوع تغییر ژنتیکی و الگوی وراثت آن مشخص خواهد شد.

اگر تغییر ژنتیکی بیماری‌زا در خانواده شناسایی شده باشد، می‌توان احتمال انتقال آن به فرزندان را بر اساس الگوی وراثت محاسبه کرد.

در زوج‌هایی که احتمال تولد فرزند مبتلا وجود دارد، روش‌های تشخیصی پیش از تولد (PND) و تشخیص ژنتیکی پیش از لانه‌گزینی (PGT-M) نیز ممکن است قابل بررسی باشند.

البته آزمایش ژنتیک به‌تنهایی نمی‌تواند شدت علائم یا سرعت پیشرفت بیماری را در فرزند آینده به‌طور دقیق پیش‌بینی کند؛ زیرا حتی افراد دارای تغییر ژنتیکی مشابه نیز ممکن است علائم متفاوتی داشته باشند.

تشخیص ژنتیکی بیماری شارکو ماری توث در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم

اگر در خانواده شما سابقه بیماری شارکو ماری توث وجود دارد یا علائمی مانند ضعف پیشرونده عضلات و تغییر شکل پا مشاهده می‌کنید، بررسی علت ژنتیکی بیماری می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر و مشخص شدن احتمال انتقال آن به فرزندان کمک کند. در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم می‌توانید برای بررسی امکان انجام آزمایش ژنتیک و دریافت مشاوره ژنتیک تخصصی اقدام کنید.

نویسنده و مترجم: دکتر سارا فرخی متخصص ژنتیک

در این مقاله بیماری شارکوت ماری توث را برای شما توضیح دادیم برای دریافت اطلاعات بیشتر در مورد سایر بیماری‌های ژنتیکی وارد لینک زیر شوید.