بیماری های ارثی چیست؟ معرفی انواع بیماری‌های ژنتیکی، الگوهای توارث و احتمال انتقال به فرزندان

یکی از نگرانی‌های مهم زوج‌ها پیش از ازدواج یا بارداری، احتمال انتقال بیماری‌های ارثی به فرزندان است. گاهی در یک خانواده سابقه بیماری ژنتیکی وجود دارد و گاهی نیز پدر و مادر کاملاً سالم هستند، اما نگرانند که فرزندشان به یک اختلال ژنتیکی مبتلا شود.

در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، یکی از موضوعات مهم در مشاوره‌های ژنتیک، بررسی احتمال انتقال بیماری‌های ارثی به نسل بعد است. بسیاری از بیماری‌های ژنتیکی بدون علامت در والدین منتقل می‌شوند؛ به همین دلیل، نداشتن سابقه خانوادگی همیشه به معنای نداشتن خطر ژنتیکی نیست.

برای درک بهتر این موضوع، ابتدا باید با انواع بیماری‌های ژنتیکی و الگوهای توارث آن‌ها آشنا شویم. شناخت این الگوها کمک می‌کند بدانیم هر بیماری چگونه از والدین به فرزندان منتقل می‌شود، احتمال ابتلای فرزند چقدر است و چه آزمایش‌هایی می‌توانند در شناسایی خطر مؤثر باشند.

بیماری های ارثی چیست و چه تفاوتی با بیماری‌های ژنتیکی دارند؟

بیماری ژنتیکی (Genetic Disorder) به اختلالی گفته می‌شود که در اثر تغییر در DNA، ژن‌ها یا کروموزوم‌های فرد ایجاد شده باشد. این تغییرات ممکن است عملکرد طبیعی سلول‌ها و اندام‌های بدن را مختل کنند.

بیماری ارثی (Inherited Disorder) نوعی بیماری ژنتیکی است که تغییر ژنتیکی عامل آن از یکی از والدین یا هر دو به فرزند منتقل شده باشد.

بنابراین، هر بیماری ارثی ژنتیکی است، اما هر بیماری ژنتیکی الزاماً ارثی نیست.

برای مثال، بیماری هانتینگتون معمولاً از والدین به فرزند منتقل می‌شود. در مقابل، بیشتر موارد سندرم داون به دلیل یک خطای تصادفی هنگام تشکیل سلول‌های جنسی ایجاد می‌شوند و سابقه خانوادگی ندارند.

گاهی نیز یک تغییر ژنتیکی برای اولین بار در زمان تشکیل تخمک، اسپرم یا مراحل اولیه رشد جنین اتفاق می‌افتد. به این تغییرات، جهش جدید یا دِنوو (De novo) گفته می‌شود.

انواع بیماری های ژنتیکی کدام‌اند؟

بیماری‌های ژنتیکی بر اساس نوع تغییر ایجادشده در DNA به سه گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

۱. بیماری‌های تک‌ ژنی (Monogenic Disorders)

۲. بیماری‌های کروموزومی (Chromosomal Disorders)

۳. بیماری‌های چندعاملی یا چند ژنی (Multifactorial Disorders)

هر گروه ویژگی‌ها و روش انتقال متفاوتی دارد که در ادامه بررسی می‌کنیم.

۱. بیماری‌های تک‌ ژنی (Monogenic Disorders)

بیماری‌های تک‌ ژنی در اثر تغییر (Mutation) در یک ژن مشخص ایجاد می‌شوند. ژن‌ها مانند دستورالعمل‌هایی هستند که به سلول‌های بدن می‌گویند چگونه پروتئین‌های موردنیاز را بسازند و عملکردهای مختلف بدن را تنظیم کنند.

اگر یک ژن دچار تغییر بیماری‌زا شود، ممکن است پروتئین مربوط به آن به‌درستی ساخته نشود یا عملکرد طبیعی خود را از دست بدهد. در نتیجه، فرد ممکن است به یک بیماری ژنتیکی مبتلا شود.

برای مثال، در بیماری تالاسمی بتا، تغییرات بیماری‌زا در ژن HBB باعث کاهش یا توقف تولید زنجیره بتای هموگلوبین می‌شوند و در نتیجه، فرد دچار کم‌خونی با شدت‌های متفاوت خواهد شد.

بیماری‌های تک‌ ژنی بر اساس نحوه انتقال ژن معیوب از والدین به فرزندان، الگوهای توارث متفاوتی دارند.

الگوی توارث اتوزوم مغلوب (Autosomal Recessive)

در الگوی توارث اتوزوم مغلوب، فرد برای ابتلا به بیماری باید دو نسخه بیماری‌زای یک ژن را دریافت کند؛ یک نسخه از پدر و یک نسخه از مادر.

افرادی که فقط یک نسخه بیماری‌زا از ژن را دارند، معمولاً سالم هستند و ناقل (Carrier) نامیده می‌شوند.

برای مثال، در تالاسمی بتا، فرد ناقل معمولاً علائم شدید بیماری را ندارد، اما می‌تواند ژن تغییر‌یافته را به فرزند خود منتقل کند.

احتمال انتقال بیماری در ازدواج 2 فرد ناقل

اگر پدر و مادر هر دو ناقل یک بیماری اتوزوم مغلوب باشند، احتمال‌های ژنتیکی در هر بارداری به این صورت است:

• ۲۵درصد احتمال تولد فرزند مبتلا به بیماری
• ۵۰درصد احتمال تولد فرزند سالم ناقل
• ۲۵درصد احتمال تولد فرزند سالم و غیرناقل

برای درک بهتر، فرض کنید پدر و مادر هر دو ناقل تالاسمی بتا هستند. در این شرایط، در هر بارداری احتمال ابتلای فرزند به تالاسمی بتا ماژور ۲۵ درصد خواهد بود.

حتی اگر فرزند اول کاملاً سالم باشد، احتمال ابتلای فرزند دوم همچنان ۲۵ درصد باقی می‌ماند. نتیجه بارداری قبلی، احتمال ژنتیکی بارداری بعدی را تغییر نمی‌دهد.

ارتباط بیماری‌های اتوزوم مغلوب با ازدواج فامیلی

بسیاری از بیماری‌های اتوزوم مغلوب در ازدواج‌های فامیلی اهمیت بیشتری پیدا می‌کنند؛ زیرا افراد خویشاوند ممکن است یک تغییر ژنتیکی مشترک را از اجداد خود به ارث برده باشند.

برای مثال، ممکن است یک تغییر بیماری‌زا در ژن مشخصی در خانواده پدری و مادری وجود داشته باشد. اگر دختر و پسر این خانواده با یکدیگر ازدواج کنند، احتمال ناقل بودن هم‌زمان آن‌ها برای همان بیماری افزایش پیدا می‌کند.

البته بیماری‌های اتوزوم مغلوب فقط در ازدواج‌های فامیلی دیده نمی‌شوند. در برخی جمعیت‌ها و گروه‌های قومی نیز به دلیل فراوانی بالاتر بعضی تغییرات ژنتیکی، احتمال ناقل بودن زوج‌ها افزایش پیدا می‌کند.

نمونه‌هایی از بیماری‌های اتوزوم مغلوب:

• تالاسمی بتا (Beta Thalassemia)
• کم‌خونی داسی‌شکل (Sickle Cell Disease)
• آتروفی عضلانی نخاعی (Spinal Muscular Atrophy یا SMA)
• فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis)
• فنیل‌کتونوری (Phenylketonuria یا PKU)
• بیماری گوچر (Gaucher Disease)
• بیماری تای‌ساکس (Tay-Sachs Disease)
• بیماری ویلسون (Wilson Disease)
• برخی انواع تب مدیترانه‌ای خانوادگی (Familial Mediterranean Fever یا FMF)

نکته مهم این است که همه بیماری‌های این گروه از نظر فراوانی در جمعیت یکسان نیستند. برای مثال، تالاسمی در ایران اهمیت ویژه‌ای در غربالگری پیش از ازدواج دارد. در مورد SMA نیز مطالعات ایرانی، فراوانی قابل توجه ناقلی این بیماری را گزارش کرده‌اند.

در یک مطالعه منتشرشده در سال ۲۰۲۴، فراوانی ناقلی SMA در میان ۱۲۲۵ فرد غیرخویشاوند بررسی‌شده، ۵٫۵۵ درصد گزارش شد. این عدد مربوط به جمعیت مطالعه است و نباید به‌عنوان فراوانی قطعی ناقلی در تمام جمعیت ایران در نظر گرفته شود.

الگوی توارث اتوزوم غالب (Autosomal Dominant)

در الگوی توارث اتوزوم غالب، وجود تنها یک نسخه بیماری‌زای ژن برای ایجاد بیماری کافی است.

بنابراین، اگر یکی از والدین به یک بیماری اتوزوم غالب مبتلا باشد و یک نسخه طبیعی و یک نسخه بیماری‌زای ژن را داشته باشد، احتمال انتقال ژن بیماری‌زا به هر فرزند ۵۰ درصد است.

برای مثال، در بیماری هانتینگتون (Huntington Disease)، اگر یکی از والدین دارای تغییر بیماری‌زای ژن HTT باشد، احتمال انتقال این تغییر به هر فرزند ۵۰ درصد خواهد بود.

نمونه‌هایی از بیماری‌های اتوزوم غالب:

• بیماری هانتینگتون (Huntington Disease)
• سندرم مارفان (Marfan Syndrome)
• بیماری کلیه پلی‌کیستیک اتوزوم غالب (Autosomal Dominant Polycystic Kidney Disease)
• نوروفیبروماتوز نوع ۱ (Neurofibromatosis Type 1)
• هیپرکلسترولمی خانوادگی (Familial Hypercholesterolemia)
• دیستروفی میوتونیک (Myotonic Dystrophy)

البته شدت علائم در افراد مختلف یکسان نیست. در برخی بیماری‌ها، فرد ممکن است ژن بیماری‌زا را داشته باشد، اما علائم خفیف‌تری نشان دهد یا در سنین بالاتر به بیماری مبتلا شود.

همچنین بعضی از بیماری‌های اتوزوم غالب ممکن است در اثر یک تغییر ژنتیکی جدید (De novo) ایجاد شوند؛ بنابراین، نداشتن سابقه خانوادگی آن‌ها را رد نمی‌کند.

الگوی توارث وابسته به کروموزوم X (X-linked Inheritance)

در این الگو، ژن بیماری‌زا روی کروموزوم X قرار دارد. از آنجا که معمولاً مردان یک کروموزوم X و یک کروموزوم Y دارند، برخی بیماری‌های وابسته به X در مردان بیشتر و شدیدتر دیده می‌شوند.

برای مثال، در دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy)، تغییر در ژن DMD روی کروموزوم X باعث اختلال در تولید پروتئین دیستروفین و ضعف تدریجی عضلات می‌شود.

در بیماری‌های مغلوب وابسته به X، اگر مادر ناقل باشد و پدر سالم باشد، در هر بارداری:

• هر پسر ۵۰ درصد احتمال دارد مبتلا شود.
• هر دختر ۵۰ درصد احتمال دارد ناقل باشد.

برای مثال، اگر مادری ناقل هموفیلی باشد، ممکن است یکی از پسران او به هموفیلی مبتلا شود، در حالی که دختران او معمولاً ناقل خواهند بود.

در این الگو، پدر مبتلا نمی‌تواند بیماری وابسته به X را به پسران خود منتقل کند؛ زیرا کروموزوم Y را به پسر و کروموزوم X را به دختر منتقل می‌کند.

نمونه بیماری‌های وابسته به X:

• دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy)
• هموفیلی A و B (Hemophilia A and B)
• کمبود آنزیم G6PD (Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency)
• سندرم X شکننده (Fragile X Syndrome)

نکته: سندرم X شکننده به تغییرات و افزایش تعداد تکرارهای CGG در ژن FMR1 مربوط است. نحوه انتقال آن به دلیل امکان افزایش تعداد تکرارها در نسل‌های بعد، پیچیده‌تر از یک الگوی ساده وابسته به X است.

الگوی توارث میتوکندریایی (Mitochondrial Inheritance)

میتوکندری‌ها ساختارهایی داخل سلول هستند که نقش مهمی در تولید انرژی دارند. این ساختارها DNA اختصاصی خود را نیز دارند.

برخی بیماری‌های ژنتیکی در اثر تغییرات DNA میتوکندریایی ایجاد می‌شوند. این تغییرات معمولاً از طریق تخمک مادر به فرزندان منتقل می‌شوند.

بنابراین، هم دختران و هم پسران می‌توانند این تغییرات را از مادر دریافت کنند، اما مردان معمولاً آن‌ها را به نسل بعد منتقل نمی‌کنند.

شدت بیماری در فرزندان یک مادر نیز ممکن است متفاوت باشد؛ زیرا مقدار DNA میتوکندریایی تغییر‌یافته در سلول‌های مختلف می‌تواند یکسان نباشد.

۲. بیماری‌های کروموزومی (Chromosomal Disorders)

کروموزوم‌ها ساختارهایی در داخل سلول هستند که DNA و ژن‌های بدن را در خود جای داده‌اند. انسان معمولاً ۴۶ کروموزوم دارد که در ۲۳ جفت قرار گرفته‌اند.

گاهی هنگام تشکیل تخمک و اسپرم یا در مراحل اولیه رشد جنین، خطاهایی در تعداد یا ساختار کروموزوم‌ها اتفاق می‌افتد. این تغییرات می‌توانند باعث ایجاد اختلالات کروموزومی شوند.

بیماری‌های کروموزومی به دو گروه اصلی تقسیم می‌شوند:

اختلالات تعداد کروموزوم‌ها

در این حالت، فرد یک یا چند کروموزوم اضافه یا کمتر از تعداد طبیعی دارد.

مهم‌ترین نمونه‌ها عبارت‌اند از:

سندرم داون (Down Syndrome):

این سندرم معمولاً در اثر وجود یک نسخه اضافه از کروموزوم شماره ۲۱ ایجاد می‌شود و به همین دلیل تریزومی ۲۱ (Trisomy 21) نام دارد.

افراد مبتلا ممکن است درجات مختلفی از مشکلات رشدی، شناختی و برخی مشکلات جسمی را تجربه کنند.

سندرم ترنر (Turner Syndrome):

این اختلال معمولاً در اثر فقدان کامل یا بخشی از یکی از کروموزوم‌های X در افراد مؤنث ایجاد می‌شود. شایع‌ترین الگوی کروموزومی آن 45,X است.

کوتاهی قد، اختلال در عملکرد تخمدان‌ها و مشکلات باروری از ویژگی‌های احتمالی این سندرم هستند.

سندرم کلاین‌فلتر (Klinefelter Syndrome):

این سندرم معمولاً در اثر وجود یک کروموزوم X اضافه در افراد مذکر ایجاد می‌شود. الگوی کروموزومی شایع آن 47,XXY است.

این افراد ممکن است با کاهش تستوسترون، اختلال در رشد جنسی و مشکلات باروری مواجه شوند.

اختلالات ساختار کروموزوم‌ها

در این حالت، تعداد کروموزوم‌ها ممکن است طبیعی باشد، اما بخشی از ساختار آن‌ها تغییر کرده باشد.

مهم‌ترین انواع این تغییرات عبارت‌اند از:

• حذف (Deletion): بخشی از کروموزوم از بین می‌رود.
• تکرار (Duplication): بخشی از کروموزوم به‌صورت اضافه وجود دارد.
• جابه‌جایی (Translocation): بخشی از یک کروموزوم به کروموزوم دیگری منتقل می‌شود.
• وارونگی (Inversion): بخشی از کروموزوم جدا شده و با جهت معکوس در همان کروموزوم قرار می‌گیرد.

برای مثال، در سندرم حذف 22q11.2 (22q11.2 Deletion Syndrome)، بخشی از کروموزوم شماره ۲۲ حذف شده است. این تغییر می‌تواند با مشکلات قلبی، اختلالات سیستم ایمنی و مشکلات تکاملی همراه باشد.

آیا بیماری‌های کروموزومی ارثی هستند؟

خیر. همه بیماری‌های کروموزومی از والدین به فرزندان منتقل نمی‌شوند.

بیشتر موارد شایع سندرم داون، ترنر و کلاین‌فلتر به دلیل خطاهای تصادفی هنگام تشکیل سلول‌های جنسی یا تقسیم سلولی در مراحل اولیه رشد جنین ایجاد می‌شوند.

با این حال، برخی اختلالات ساختاری کروموزوم‌ها می‌توانند از والدین به فرزندان منتقل شوند.

برای مثال، فردی ممکن است جابه‌جایی متعادل کروموزومی (Balanced Translocation) داشته باشد، اما خودش هیچ علامت بیماری نداشته باشد. دلیل آن این است که در این وضعیت، معمولاً ماده ژنتیکی به‌صورت متعادل جابه‌جا شده و مقدار کلی آن کم یا زیاد نشده است.

با این حال، هنگام تشکیل تخمک یا اسپرم ممکن است کروموزوم‌ها به شکل نامتعادل توزیع شوند. در نتیجه، احتمال سقط جنین یا تولد فرزند دارای اختلال کروموزومی افزایش پیدا می‌کند.

به همین دلیل، بررسی کاریوتایپ (Karyotype) والدین در برخی زوج‌ها، به‌ویژه در صورت سابقه سقط مکرر یا تولد فرزند مبتلا به اختلال کروموزومی، اهمیت دارد.

۳. بیماری‌های چندعاملی (Multifactorial Disorders)

همه بیماری‌های ژنتیکی به دلیل تغییر در یک ژن مشخص ایجاد نمی‌شوند. در برخی بیماری‌ها، چندین ژن در کنار عوامل غیرژنتیکی و محیطی در ایجاد بیماری نقش دارند.

به این گروه، بیماری‌های چندعاملی گفته می‌شود.

برای مثال، ممکن است فردی استعداد ژنتیکی ابتلا به دیابت نوع ۲ داشته باشد، اما عوامل دیگری مانند اضافه‌وزن، تغذیه نامناسب و کم‌تحرکی نیز در بروز بیماری نقش داشته باشند.

بنابراین، داشتن استعداد ژنتیکی به معنای ابتلای قطعی به بیماری نیست.

نمونه‌هایی از بیماری‌ها و اختلالات چند عاملی:

• دیابت نوع ۲ (Type 2 Diabetes)
• بیماری عروق کرونر قلب (Coronary Artery Disease)
• فشار خون بالا (Hypertension)
• چاقی (Obesity)
• برخی انواع سرطان‌ها (Cancer)
• برخی ناهنجاری‌های تکاملی مانند شکاف لب و کام (Cleft Lip and Palate)

اوتیسم (Autism Spectrum Disorder)نیز یک اختلال عصبی‌رشدی با عوامل ژنتیکی متعدد است. در برخی افراد، تغییرات مشخص ژنتیکی یا کروموزومی در بروز آن نقش دارند و در برخی دیگر، ترکیبی از عوامل ژنتیکی و غیرژنتیکی مطرح است. بنابراین نمی‌توان تمام موارد اوتیسم را یک بیماری تک‌ژنی یا صرفاً ارثی دانست.

آیا سرطان یک بیماری ارثی است؟

همه سرطان‌ها ارثی نیستند. بیشتر سرطان‌ها در طول زندگی و بر اثر تجمع تغییرات ژنتیکی در سلول‌های بدن ایجاد می‌شوند.

با این حال، در برخی خانواده‌ها یک تغییر بیماری‌زا در ژن‌های خاص از والدین به فرزندان منتقل می‌شود و احتمال ابتلا به بعضی سرطان‌ها را افزایش می‌دهد.

برای مثال:

• تغییرات ژن BRCA1 و BRCA2 می‌توانند خطر ابتلا به سرطان پستان و تخمدان را افزایش دهند.
• تغییرات ژن‌های مرتبط با سندرم لینچ (Lynch Syndrome) احتمال ابتلا به سرطان روده بزرگ و برخی سرطان‌های دیگر را افزایش می‌دهند.

نکته مهم این است که به ارث رسیدن یک تغییر ژنتیکی مستعدکننده سرطان، به معنای ابتلای قطعی فرد به سرطان نیست؛ بلکه نشان‌دهنده افزایش احتمال ابتلا در مقایسه با افراد فاقد آن تغییر است.

بیماری‌های ژنتیکی مهم و شایع در ایران کدام‌اند؟

در ایران، به دلیل تنوع ژنتیکی جمعیت، تفاوت‌های قومی و منطقه‌ای و وجود برخی ازدواج‌های خویشاوندی، تعدادی از بیماری‌های ژنتیکی اهمیت ویژه‌ای دارند.

در ادامه، مهم‌ترین نمونه‌ها را معرفی می‌کنیم.

۱. تالاسمی (Thalassemia)

تالاسمی یک بیماری ژنتیکی خون است که در اثر تغییرات ژن‌های سازنده هموگلوبین ایجاد می‌شود. هموگلوبین پروتئینی در گلبول‌های قرمز است که وظیفه انتقال اکسیژن را بر عهده دارد.

تالاسمی به دو گروه اصلی آلفا و بتا تقسیم می‌شود. شدت بیماری بسته به نوع تغییر ژنتیکی و تعداد نسخه‌های درگیر می‌تواند متفاوت باشد.

تالاسمی بتا ماژور یکی از شکل‌های شدید بیماری است که ممکن است به تزریق منظم خون و درمان‌های کنترل آهن اضافی نیاز داشته باشد.

الگوی توارث:معمولاً اتوزوم مغلوب.

تالاسمی از بیماری‌های مهم در برنامه غربالگری پیش از ازدواج در ایران است. اگر هر دو زوج ناقل تغییر بیماری‌زای مرتبط با تالاسمی بتا باشند، احتمال تولد فرزند مبتلا در هر بارداری ۲۵ درصد خواهد بود.

۲. آتروفی عضلانی نخاعی (Spinal Muscular Atrophy – SMA)

SMA یک بیماری ژنتیکی عصبی‌عضلانی است که باعث تخریب تدریجی سلول‌های عصبی مسئول کنترل حرکت عضلات می‌شود. در نتیجه، فرد دچار ضعف و تحلیل عضلات خواهد شد.

شایع‌ترین علت این بیماری، حذف یا تغییرات بیماری‌زا در ژن SMN1 است.

الگوی توارث:اتوزوم مغلوب.

والدین ناقل SMA معمولاً هیچ علامتی ندارند، اما اگر هر دو ناقل باشند، احتمال ابتلای فرزند در هر بارداری ۲۵ درصد است.

در یک مطالعه منتشرشده در مجله Scientific Reports در سال ۲۰۲۴، فراوانی ناقلی SMA در میان ۱۲۲۵ فرد غیرخویشاوند ایرانی بررسی‌شده، ۵٫۵۵ درصد گزارش شد. این یافته اهمیت بررسی ناقلی این بیماری را در مشاوره ژنتیک پیش از بارداری نشان می‌دهد.

۳. کمبود آنزیم G6PD (Glucose-6-Phosphate Dehydrogenase Deficiency)

این بیماری در اثر کمبود یک آنزیم محافظت‌کننده گلبول‌های قرمز ایجاد می‌شود. افراد مبتلا ممکن است پس از مصرف برخی داروها، خوردن باقلا یا ابتلا به عفونت دچار تخریب گلبول‌های قرمز و کم‌خونی همولیتیک شوند.

الگوی توارث:وابسته به کروموزوم X.

این بیماری در برخی مناطق ایران فراوانی بیشتری دارد و معمولاً در مردان بیشتر به شکل بالینی بروز می‌کند. البته زنان نیز ممکن است به دلیل الگوی غیرفعال شدن کروموزوم X دچار علائم شوند.

۴. تب مدیترانه‌ای خانوادگی (Familial Mediterranean Fever – FMF)

FMF یک بیماری التهابی ارثی است که معمولاً با حملات مکرر تب و درد شکم، قفسه سینه یا مفاصل همراه می‌شود.

این بیماری اغلب در اثر تغییرات بیماری‌زا در ژن MEFV ایجاد می‌شود. این ژن در تنظیم پاسخ‌های التهابی بدن نقش دارد.

الگوی توارث:معمولاً اتوزوم مغلوب.

این بیماری در برخی جمعیت‌های خاورمیانه، از جمله گروه‌هایی از جمعیت ایران، فراوانی بیشتری دارد. البته در برخی افراد دارای یک نسخه تغییر‌یافته از ژن نیز ممکن است علائم دیده شود.

۵. فنیل‌کتونوری (Phenylketonuria – PKU)

فنیل‌کتونوری یک بیماری متابولیک ژنتیکی است که معمولاً در اثر تغییرات ژن PAH ایجاد می‌شود. در این بیماری، بدن نمی‌تواند ماده‌ای به نام فنیل‌آلانین را به‌درستی تجزیه کند.

تجمع این ماده در بدن، در صورت تشخیص ندادن و درمان نکردن به‌موقع، می‌تواند به مغز آسیب برساند و باعث اختلال در رشد و تکامل شود.

الگوی توارث:اتوزوم مغلوب.

تشخیص زودهنگام از طریق غربالگری نوزادان و شروع درمان مناسب اهمیت زیادی دارد.

۶. فیبروز کیستیک (Cystic Fibrosis – CF)

فیبروز کیستیک یک بیماری ژنتیکی است که در اثر تغییرات بیماری‌زا در ژن CFTR ایجاد می‌شود. این ژن در تنظیم حرکت آب و نمک در سلول‌ها نقش دارد.

در این بیماری، ترشحات برخی اندام‌ها مانند ریه‌ها و دستگاه گوارش غلیظ و چسبنده می‌شوند و ممکن است مشکلات تنفسی و گوارشی ایجاد کنند.

الگوی توارث:اتوزوم مغلوب.

اگر هر دو والد ناقل تغییر بیماری‌زای ژن CFTR باشند، احتمال ابتلای فرزند در هر بارداری ۲۵ درصد است.

۷. دیستروفی عضلانی دوشن (Duchenne Muscular Dystrophy – DMD)

DMD یک بیماری ژنتیکی عضلانی است که در اثر تغییرات ژن DMD و اختلال در تولید پروتئین دیستروفین ایجاد می‌شود.

این پروتئین برای حفظ سلامت و استحکام سلول‌های عضلانی ضروری است. کمبود آن باعث ضعف و تحلیل تدریجی عضلات می‌شود.

الگوی توارث:مغلوب وابسته به کروموزوم X.

این بیماری بیشتر در پسران دیده می‌شود. مادران ناقل معمولاً بدون علامت هستند، اما برخی از آن‌ها ممکن است مشکلات قلبی یا عضلانی داشته باشند.

۸. هموفیلی (Hemophilia)

هموفیلی یک اختلال ژنتیکی انعقاد خون است که به دلیل کمبود یا اختلال عملکرد فاکتورهای انعقادی ایجاد می‌شود.

در این بیماری، خون به‌درستی لخته نمی‌شود و فرد ممکن است دچار خونریزی طولانی‌مدت یا خونریزی در مفاصل و عضلات شود.

الگوی توارث:هموفیلی A و B معمولاً مغلوب وابسته به کروموزوم X هستند.

این بیماری بیشتر در مردان دیده می‌شود، اما زنان ناقل نیز ممکن است درجاتی از کاهش فاکتور انعقادی و علائم خونریزی داشته باشند.

۹. بیماری هانتینگتون (Huntington Disease)

هانتینگتون یک بیماری ژنتیکی پیشرونده سیستم عصبی است که می‌تواند باعث اختلالات حرکتی، تغییرات رفتاری و مشکلات شناختی شود.

این بیماری در اثر افزایش غیرطبیعی تکرارهای سه‌تایی CAG در ژن HTT ایجاد می‌شود.

الگوی توارث:اتوزوم غالب.

اگر یکی از والدین دارای تغییر بیماری‌زای مرتبط با هانتینگتون باشد، احتمال انتقال آن به هر فرزند ۵۰ درصد است.

آیا همه بیماری‌های ژنتیکی باید در خانواده یا فامیل سابقه داشته باشند؟

خیر. یکی از تصورات اشتباه درباره بیماری‌های ارثی این است که اگر پدر و مادر سالم باشند، فرزند آن‌ها نمی‌تواند به بیماری ژنتیکی مبتلا شود.

در واقع، بسیاری از والدین ناقل بیماری‌های ژنتیکی هستند، بدون اینکه خودشان هیچ علامتی داشته باشند.

برای مثال، در بیماری‌های اتوزوم مغلوب مانند تالاسمی و SMA، ممکن است پدر و مادر کاملاً سالم باشند، اما هر دو یک نسخه بیماری‌زای ژن مربوطه را داشته باشند. در این شرایط، احتمال ابتلای فرزند در هر بارداری ۲۵ درصد است.

از طرف دیگر، برخی بیماری‌ها در اثر تغییرات ژنتیکی جدید (De novo) ایجاد می‌شوند. یعنی تغییر ژنتیکی برای اولین بار در زمان تشکیل تخمک، اسپرم یا مراحل اولیه رشد جنین اتفاق می‌افتد.

بنابراین، نداشتن سابقه خانوادگی بیماری‌های ژنتیکی به معنای صفر بودن احتمال ابتلای فرزند نیست.

چگونه می‌توان احتمال انتقال بیماری‌های ارثی به فرزند را بررسی کرد؟

یکی از روش‌های مهم برای ارزیابی احتمال انتقال بیماری‌های ژنتیکی، انجام مشاوره و آزمایش‌های ژنتیک قبل از بارداری است.

این بررسی‌ها به‌ویژه برای زوج‌هایی که ازدواج فامیلی دارند، در خانواده آن‌ها سابقه بیماری ژنتیکی وجود دارد یا یکی از زوجین ناقل یک بیماری ژنتیکی است، اهمیت بیشتری دارد.

بر اساس شرایط هر زوج، متخصص ژنتیک ممکن است آزمایش‌های زیر را پیشنهاد کند:

۱. آزمایش ناقلی ژنتیکی (Carrier Screening)

این آزمایش برای شناسایی ناقل بودن افراد در بیماری‌های ژنتیکی مغلوب یا برخی بیماری‌های وابسته به X انجام می‌شود. تالاسمی، SMA و فیبروز کیستیک از جمله بیماری‌هایی هستند که می‌توانند در برنامه‌های بررسی ناقلی قرار بگیرند.

۲. آزمایش کاریوتایپ (Karyotype)

این آزمایش برای بررسی تعداد و ساختار کروموزوم‌ها انجام می‌شود و می‌تواند برخی اختلالات کروموزومی مانند جابه‌جایی‌های متعادل را شناسایی کند.

۳. آزمایش توالی‌یابی ژنتیکی (Genetic Sequencing)

این روش برای بررسی تغییرات ژنتیکی در ژن‌های مشخص یا مجموعه‌ای از ژن‌ها استفاده می‌شود. انتخاب ژن‌ها به بیماری موردنظر و سابقه خانوادگی بستگی دارد.

۴. آزمایش اگزوم کامل (Whole Exome Sequencing – WES)

در این روش، بخش‌های کدکننده پروتئین در ژنوم بررسی می‌شوند. WES ممکن است در تشخیص برخی بیماری‌های ژنتیکی نادر، به‌ویژه زمانی که علت بیماری مشخص نیست، کاربرد داشته باشد.

انتخاب آزمایش مناسب به سابقه خانوادگی، نوع بیماری احتمالی و نتایج بررسی‌های اولیه بستگی دارد. انجام تمام این آزمایش‌ها برای همه زوج‌ها ضروری نیست.

چه افرادی بیشتر به مشاوره ژنتیک قبل از بارداری نیاز دارند؟

مشاوره ژنتیک برای تمام زوج‌هایی که قصد بررسی خطرات ارثی را دارند مفید است، اما در شرایط زیر اهمیت بیشتری پیدا می‌کند:

• ازدواج فامیلی، به‌ویژه ازدواج خویشاوندی نزدیک
• وجود سابقه بیماری ژنتیکی در خانواده پدر یا مادر
• سابقه تولد فرزند مبتلا به بیماری ژنتیکی
• سابقه سقط مکرر یا مرگ نوزاد با علت نامشخص
• وجود اختلالات مادرزادی یا تأخیر تکاملی در اعضای خانواده
• شناسایی ناقل بودن یکی از زوجین در آزمایش‌های ژنتیک
• وجود سابقه ابتلا به بیماری‌های ارثی در چند نسل خانواده
• 
  

مشاوره و آزمایش ژنتیک در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم

شناسایی بیماری‌های ارثی و بررسی احتمال انتقال آن‌ها به فرزندان، نیازمند ارزیابی دقیق سابقه خانوادگی و انتخاب آزمایش مناسب است.

در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، مشاوره ژنتیک و بررسی‌های آزمایشگاهی با هدف شناسایی تغییرات ژنتیکی مرتبط با بیماری‌های ارثی انجام می‌شود.

اگر در خانواده شما سابقه بیماری ژنتیکی وجود دارد، ازدواج فامیلی داشته‌اید یا قصد بارداری دارید و درباره احتمال انتقال بیماری به فرزندتان نگران هستید، بهتر است پیش از بارداری با متخصص ژنتیک مشورت کنید.

هدف از مشاوره ژنتیک، شناسایی خطرات احتمالی، ارائه اطلاعات دقیق درباره احتمال انتقال بیماری و کمک به زوج‌ها برای تصمیم‌ گیری آگاهانه است.

جمع‌ بندی

بیماری‌های ارثی و ژنتیکی انواع مختلفی دارند و هرکدام از الگوی انتقال متفاوتی پیروی می‌کنند. برخی بیماری‌ها مانند تالاسمی و SMA از الگوی اتوزوم مغلوب، برخی مانند هانتینگتون از الگوی اتوزوم غالب و بعضی مانند هموفیلی از الگوی وابسته به کروموزوم X پیروی می‌کنند.

در بیماری‌های اتوزوم مغلوب، اگر هر دو والد ناقل یک بیماری باشند، احتمال ابتلای فرزند در هر بارداری ۲۵ درصد است. این احتمال در ازدواج‌های فامیلی برای برخی بیماری‌ها اهمیت بیشتری پیدا می‌کند.

شناخت الگوهای توارث، بررسی سابقه خانوادگی و انجام آزمایش‌های ژنتیک متناسب با شرایط زوجین می‌تواند به شناسایی خطرات احتمالی و برنامه‌ریزی آگاهانه پیش از بارداری کمک کند.

نویسنده و مترجم: دکتر سارا فرخی متخصص ژنتیک

منابع علمی

1.    https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1352

2.    https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1352

3.    https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1426

4.    https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1227

5.    https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1504

6.    https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/8488021

7.    https://medlineplus.gov/genetics/understanding/inheritance/chromosomalinheritance

8.    https://medlineplus.gov/genetics/condition/glucose-6-phosphate-dehydrogenase-deficiency

9.    https://www.cdc.gov/autism/about