تالاسمی در کودکان؛ علائم، تشخیص و درمان از جنینی تا کودکی
تشخیص تالاسمی در کودکان فقط به زمانی که علائم کمخونی ظاهر میشوند محدود نیست؛ در بسیاری از موارد میتوان احتمال ابتلای کودک را حتی پیش از بارداری بررسی کرد. اگر پدر و مادر ناقل تالاسمی باشند، ارزیابی ژنتیکی و مشاوره پیش از بارداری به آنها کمک میکند درباره سلامت فرزند آینده خود آگاهانه تصمیم بگیرند.
در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، اهمیت بررسی تالاسمی را در تمام مراحل رشد کودک در نظر میگیریم؛ از شناسایی ناقلیت در والدین و آزمایشهای تشخیصی دوران جنینی تا بررسیهای نوزادی و پیگیری علائم در سالهای کودکی. در این مقاله، مسیر تشخیص و مراقبت از کودک مبتلا به تالاسمی را بررسی میکنیم و تفاوت تالاسمی مینور و ماژور را از نظر علائم، شدت بیماری و نیاز به درمان توضیح میدهیم.
تالاسمی چگونه از والدین به کودک منتقل میشود؟
تالاسمی در اثر تغییرات بیماریزا (Mutation) یا حذف برخی ژنهای مسئول ساخت هموگلوبین ایجاد میشود. هموگلوبین پروتئینی در گلبولهای قرمز است که اکسیژن را در بدن جابهجا میکند.
این بیماری معمولاً با الگوی وراثت اتوزومال مغلوب منتقل میشود؛ یعنی در بسیاری از انواع شدید، کودک باید نسخه تغییریافته ژن را از هر دو والد دریافت کند تا به بیماری مبتلا شود. به همین دلیل، ممکن است پدر و مادر کاملاً سالم به نظر برسند، اما هر دو ناقل تالاسمی باشند.
اگر هر دو والد ناقل یک نوع بتا تالاسمی باشند، در هر بارداری احتمالها به این صورت است:
- ۲۵درصد احتمال تولد فرزند مبتلا به نوع شدید بیماری
- ۵۰درصد احتمال تولد فرزند ناقل، مانند والدین
- ۲۵درصد احتمال تولد فرزندی که واریانت بیماریزای مورد بررسی را به ارث نبرده باشد
این احتمالها در هر بارداری مستقل از بارداری قبلی هستند. البته در آلفا تالاسمی، محل قرارگیری حذف ژنها و ترکیب ژنتیکی والدین اهمیت زیادی دارد و محاسبه خطر باید بر اساس نتیجه آزمایش مولکولی انجام شود.
بررسی تالاسمی در والدین پیش از اقدام به بارداری
یکی از مهمترین فرصتها برای پیشگیری از تولد کودک مبتلا به تالاسمی شدید، بررسی وضعیت ژنتیکی پدر و مادر پیش از بارداری است. این بررسی فقط به تشخیص کمخونی محدود نمیشود؛ بلکه باید مشخص شود هر یک از والدین ناقل کدام نوع تالاسمی هستند.
معمولاً ارزیابی اولیه با آزمایش شمارش کامل سلولهای خون (CBC) و بررسی شاخصهایی مانند MCV و MCH آغاز میشود. سپس با توجه به نتایج، آزمایشهایی مانند الکتروفورز هموگلوبین یا HPLC و در موارد لازم آزمایش ژنتیک انجام میشود.
در برخی انواع آلفا تالاسمی، آزمایش الکتروفورز هموگلوبین ممکن است طبیعی باشد؛ بنابراین اگر سابقه خانوادگی یا نتایج CBC به نفع ناقلیت باشد، بررسی ژنتیکی ژنهای HBA1 و HBA2 میتواند ضروری باشد. در بتا تالاسمی نیز بررسی ژن HBB به شناسایی واریانت بیماریزا کمک میکند.
اگر هر دو والد ناقل باشند، مشاوره ژنتیک پیش از بارداری اهمیت ویژهای دارد.در این جلسه، نوع واریانتهای ژنتیکی، احتمال ابتلای فرزند و گزینههای باروری مانند تشخیص ژنتیکی پیش از لانهگزینی (PGT-M) بررسی میشوند.
تشخیص تالاسمی جنین در دوران بارداری چگونه انجام میشود؟
اگر پس از بررسی ژنتیکی مشخص شود که زوج در معرض خطر داشتن فرزند مبتلا به تالاسمی شدید هستند، میتوان در دوران بارداری از آزمایشهای تشخیصی ژنتیکی جنین استفاده کرد. هدف این آزمایشها بررسی مستقیم DNA جنین و مشخص کردن وضعیت واریانتهای بیماریزای شناختهشده در خانواده است.
برای انجام این بررسی، معمولاً یکی از دو روش نمونهگیری زیر پیشنهاد میشود:
نمونهگیری از پرزهای جفتی (CVS)
در روش CVS، نمونه کوچکی از پرزهای جفتی که منشأ ژنتیکی جنینی دارند، برداشته میشود. این نمونه معمولاً در حدود هفتههای 9 تا ۱۱ بارداری و با هدایت سونوگرافی گرفته میشود.
DNA استخراجشده از نمونه برای بررسی واریانتهای ژنتیکی مرتبط با تالاسمی استفاده میشود. این روش امکان تشخیص ژنتیکی را در مراحل اولیهتر بارداری فراهم میکند.
آمنیوسنتز برای آزمایش ژنتیک تالاسمی
در روش آمنیوسنتز، مقدار کمی از مایع آمنیوتیک اطراف جنین با هدایت سونوگرافی برداشت میشود. این مایع حاوی سلولهایی با منشأ جنینی است که میتوان DNA آنها را برای بررسی ژنتیکی استفاده کرد.
آمنیوسنتز معمولاً از هفته پانزدهم بارداری به بعد انجام میشود. انتخاب بین CVS و آمنیوسنتز به سن بارداری، شرایط مادر و جنین و نظر پزشک متخصص بستگی دارد.
نکته مهم: پیش از نمونهگیری، باید واریانتهای بیماریزای والدین شناسایی شده باشند تا آزمایش جنین بهصورت هدفمند انجام شود. این بررسی باید در مرکز تخصصی و با توجه به احتمال آلودگی نمونه به سلولهای مادری تفسیر شود.
تالاسمی در نوزادان؛ آیا بیماری از بدو تولد مشخص است؟
همه نوزادان مبتلا به تالاسمی بلافاصله پس از تولد علامت مشخصی ندارند. بهخصوص در بتا تالاسمی ماژور، نوزاد ممکن است در ماههای نخست زندگی وضعیت ظاهراً طبیعی داشته باشد.
علت این موضوع وجود هموگلوبین جنینی (HbF) است. نوزاد در ابتدای زندگی مقدار زیادی HbF تولید میکند و کاهش تولید زنجیره بتا در این مرحله ممکن است هنوز به کمخونی شدید منجر نشده باشد. با کاهش تدریجی HbF و افزایش نیاز بدن به هموگلوبین بزرگسال، علائم بیماری معمولاً آشکارتر میشوند.
آزمایش خون نوزاد برای تشخیص تالاسمی
بررسی هموگلوبین نوزاد میتواند به شناسایی برخی انواع تالاسمی کمک کند. در بعضی برنامههای غربالگری نوزادان، وجود هموگلوبین غیرطبیعی مانند Hb Bart's میتواند نشانهای از آلفا تالاسمی باشد.
در بتا تالاسمی شدید نیز کاهش یا نبود HbA در آزمایش غربالگری ممکن است مطرحکننده بیماری باشد؛ با این حال، نتیجه غربالگری بهتنهایی برای تشخیص قطعی کافی نیست و باید با آزمایشهای تکمیلی و در صورت نیاز بررسی ژنتیکی تأیید شود.
اگر والدین ناقل تالاسمی باشند یا در خانواده سابقه بیماری وجود داشته باشد، حتی با نبود علائم در نوزاد، پیگیری و انجام آزمایشهای توصیهشده اهمیت دارد. همچنین اگر نوزاد پیش از نمونهگیری خون دریافت کرده باشد، زمان انجام آزمایش باید با نظر پزشک تنظیم شود؛ زیرا انتقال خون میتواند نتیجه بررسی هموگلوبین را تحت تأثیر قرار دهد.
علائم تالاسمی در خردسالی و سالهای اول زندگی
در کودکانی که به بتا تالاسمی ماژور مبتلا هستند، علائم معمولاً در نیمه دوم سال اول زندگی و گاهی تا دو سالگی ظاهر میشوند. شدت و زمان بروز نشانهها به نوع واریانتهای ژنتیکی و میزان اختلال در تولید هموگلوبین بستگی دارد.
مهمترین علائم تالاسمی شدید در کودکان عبارتاند از:
- رنگپریدگی پوست و مخاط
- خستگی و کاهش انرژی
- بیاشتهایی یا دشواری در تغذیه
- افزایش حجم شکم به دلیل بزرگ شدن کبد و طحال
- زردی پوست و سفیدی چشم
- کندی رشد و وزنگیری نامناسب
- تحریکپذیری و بیقراری
- تغییرات استخوانی در صورت و سایر استخوانها در موارد پیشرفته یا درماننشده
این نشانهها اختصاصی تالاسمی نیستند و ممکن است در بیماریهای دیگری نیز دیده شوند. بنابراین تشخیص باید بر اساس معاینه، آزمایش خون و بررسیهای تخصصی انجام شود.
تفاوت تالاسمی مینور و ماژور در کودکان چیست؟
تالاسمی مینور و ماژور از نظر شدت کمخونی، علائم و نیاز به درمان تفاوت زیادی دارند. این تفاوت به تعداد و نوع نسخههای ژنی درگیر و میزان تولید هموگلوبین طبیعی مربوط است.
تالاسمی مینور در کودکان
تالاسمی مینور معمولاً به معنای ناقل بودن کودک است. این کودکان اغلب علامتی ندارند یا ممکن است کمخونی خفیف و کاهش اندازه گلبولهای قرمز در آزمایش خون آنها دیده شود.
کودک مبتلا به تالاسمی مینور معمولاً رشد طبیعی دارد و به تزریق خون یا درمانهای اختصاصی تالاسمی نیاز پیدا نمیکند. با این حال، تشخیص ناقلیت اهمیت دارد؛ زیرا فرد در آینده ممکن است واریانت ژنتیکی را به فرزندان خود منتقل کند.
آیا تالاسمی مینور باعث لاغری و کاهش وزن میشود؟
خیر! تالاسمی مینور بهتنهایی معمولاً باعث لاغری یا اختلال رشد نمیشود. اگر کودک ناقل تالاسمی وزنگیری مناسبی ندارد، باید علتهای دیگری مانند کمبود تغذیهای، مشکلات گوارشی یا بیماریهای زمینهای نیز بررسی شوند.
همچنین کمخونی خفیف ناشی از تالاسمی مینور نباید بهاشتباه کمبود آهن تلقی شود. مصرف مکمل آهن فقط زمانی توصیه میشود که کمبود آهن با آزمایش تأیید شده باشد.
تالاسمی ماژور در کودکان
تالاسمی ماژور نوع شدید بیماری است که در آن تولید هموگلوبین طبیعی بهشدت کاهش مییابد. کودکان مبتلا ممکن است در ماههای نخست زندگی علامت واضحی نداشته باشند، اما با کاهش هموگلوبین جنینی، کمخونی شدید بهتدریج بروز میکند.
این کودکان معمولاً به مراقبت تخصصی و تزریق منظم خون نیاز دارند. تکرار تزریق خون میتواند باعث تجمع آهن در اندامهایی مانند قلب، کبد و غدد درونریز شود؛ به همین دلیل درمان کاهنده آهن و پایش منظم عملکرد اندامها اهمیت دارد.
درمان مناسب و شروع بهموقع مراقبتها میتواند از بسیاری از عوارض بیماری جلوگیری کند و کیفیت زندگی کودک را بهبود دهد.
تالاسمی در کودکان چگونه تشخیص داده میشود؟
برای تشخیص تالاسمی در کودکان، پزشک با توجه به سن، علائم، سابقه خانوادگی و نتایج آزمایشهای قبلی، مجموعهای از بررسیها را درخواست میکند. هیچ آزمایش واحدی برای تشخیص همه انواع تالاسمی کافی نیست.
مهمترین بررسیها عبارتاند از:
|
آزمایش |
کاربرد |
|
CBC |
بررسی هموگلوبین، تعداد گلبولهای قرمز و شاخصهایی مانند MCV و MCH |
|
فریتین و آزمایشهای آهن |
بررسی کمبود آهن و کمک به افتراق آن از تالاسمی |
|
الکتروفورز هموگلوبین یا HPLC |
بررسی انواع هموگلوبین و شناسایی الگوهای غیرطبیعی |
|
آزمایش ژنتیک |
شناسایی تغییرات ژنتیکی در ژنهای مرتبط با آلفا یا بتا تالاسمی |
زمان انجام آزمایش هم اهمیت دارد. برای مثال، تشخیص بتا تالاسمی مینور با بررسی HbA2 معمولاً پس از ششماهگی قابلاعتمادتر است؛ زیرا ترکیب هموگلوبین در ماههای نخست زندگی با سن کودک تغییر میکند. در صورت وجود کمبود آهن همزمان، ممکن است لازم باشد ابتدا کمبود آهن اصلاح و سپس آزمایش هموگلوبین تفسیر شود.
درمان تالاسمی در کودکان چگونه انجام میشود؟
روش درمان به نوع تالاسمی و شدت بیماری بستگی دارد. کودکان ناقل یا مبتلا به تالاسمی مینور معمولاً به درمان اختصاصی نیاز ندارند؛ اما در انواع متوسط و شدید، پیگیری منظم توسط متخصص خون و مراقبت چندتخصصی ضروری است.
تزریق خون و کنترل آهن در تالاسمی ماژور
در کودکانی که به بتا تالاسمی ماژور مبتلا هستند، تزریق منظم گلبول قرمز برای حفظ سطح مناسب هموگلوبین و حمایت از رشد انجام میشود.
از آنجا که تزریقهای مکرر خون باعث افزایش ذخیره آهن بدن میشوند، ممکن است داروهای کاهنده آهن مانند دفراسیروکس، دفریپرون یا دفروکسامین تجویز شوند. انتخاب دارو و زمان شروع آن به شرایط کودک و میزان تجمع آهن بستگی دارد.
آیا تالاسمی در کودکان درمان قطعی دارد؟
پیوند سلولهای بنیادی خونساز (پیوند مغز استخوان) در برخی کودکان مبتلا به تالاسمی شدید میتواند درمان بالقوه شفابخش باشد. موفقیت این روش به عواملی مانند وجود دهنده مناسب، وضعیت بالینی کودک و ارزیابی تخصصی بستگی دارد.
در سالهای اخیر، روشهای ژندرمانی نیز برای برخی بیماران مبتلا به بتا تالاسمی در کشورهای مختلف توسعه یافتهاند؛ اما دسترسی، شرایط سنی و پزشکی و مناسب بودن این روشها باید بهصورت اختصاصی بررسی شود. بنابراین نمیتوان یک روش درمانی را برای همه کودکان مبتلا مناسب دانست.
چه زمانی کودک مبتلا به تالاسمی به بررسی ژنتیکی نیاز دارد؟
بررسی ژنتیکی فقط برای کودکانی نیست که علائم شدید دارند. در شرایط زیر ممکن است آزمایش ژنتیک به تشخیص دقیقتر کمک کند:
- پدر و مادر هر دو ناقل تالاسمی باشند.
- یکی از والدین به تالاسمی مبتلا باشد و وضعیت ژنتیکی والد دیگر مشخص نباشد.
- کودک کمخونی میکروسیتیک داشته باشد، اما کمبود آهن علت آن نباشد.
- نتیجه آزمایش خون یا الکتروفورز هموگلوبین برای تشخیص نوع تالاسمی کافی نباشد.
- در خانواده سابقه تالاسمی شدید یا بیماریهای مرتبط با هموگلوبین وجود داشته باشد.
در این شرایط، بررسی ژنهای مرتبط با تالاسمی میتواند نوع واریانت بیماریزا را مشخص کند و برای تشخیص، پیشبینی خطر در بارداریهای بعدی و بررسی سایر اعضای خانواده مفید باشد.
تشخیص و مشاوره ژنتیک تالاسمی در آزمایشگاه ژنتیک سیتوژنوم
تشخیص بهموقع تالاسمی میتواند مسیر مراقبت از کودک را تغییر دهد. اگر در خانواده سابقه تالاسمی وجود دارد، پدر و مادر ناقل هستند یا نتیجه آزمایش خون کودک مشکوک به این بیماری است، بررسی تخصصی ژنتیک اهمیت زیادی دارد.
در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، با توجه به شرایط هر خانواده، امکان بررسی ناقلیت تالاسمی، شناسایی واریانتهای ژنتیکی مرتبط با بیماری و انجام مشاوره ژنتیک فراهم است. همچنین برای زوجهایی که در معرض خطر داشتن فرزند مبتلا به تالاسمی شدید هستند، بررسی گزینههای تشخیصی پیش از بارداری و در دوران بارداری اهمیت دارد.
برای انتخاب آزمایش مناسب و بررسی احتمال انتقال تالاسمی به فرزندان، میتوانید از خدمات مشاوره ژنتیک سیتوژنوم استفاده کنید.
سؤالات متداول درباره تالاسمی در کودکان
آیا کودک مبتلا به تالاسمی میتواند رشد طبیعی داشته باشد؟
بله. کودکان مبتلا به تالاسمی مینور معمولاً رشد طبیعی دارند. در تالاسمیهای متوسط و شدید نیز تشخیص زودهنگام، درمان مناسب و پیگیری منظم به حفظ رشد و کاهش عوارض کمک میکند.
تالاسمی ماژور از چه سنی در کودکان مشخص میشود؟
علائم بتا تالاسمی ماژور معمولاً از حدود ۶ ماهگی تا دو سالگی آشکار میشوند. این زمان به نوع تغییرات ژنتیکی و میزان تولید هموگلوبین بستگی دارد.
آیا آزمایش تالاسمی در دوران جنینی امکانپذیر است؟
بله. اگر واریانتهای ژنتیکی والدین مشخص شده باشند، میتوان با نمونهگیری از پرزهای جفتی یا مایع آمنیوتیک، وضعیت ژنتیکی جنین را بررسی کرد.
آیا تالاسمی مینور در کودکان به تالاسمی ماژور تبدیل میشود؟
خیر. تالاسمی مینور به تالاسمی ماژور تبدیل نمیشود. این دو وضعیت به ترکیب ژنتیکی متفاوتی مربوط هستند و تالاسمی مینور معمولاً نشاندهنده ناقل بودن فرد است.
نویسنده و مترجم: دکتر سارا فرخی متخصص ژنتیک
تالاسمی
منابع علمی:
2. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/sites/books/NBK1426/
3. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK1435
https://www.childrens.com/specialties-services/conditions/thalassemia
نظرات شما
اولین دیدگاه را شما ثبت کنید!
{{ reply.content }}
{{ item.content }}