دیستروفی عضلانی گروهی از بیماری‌های ژنتیکی است که باعث ضعف تدریجی عضلات می‌شود. تشخیص دقیق انواع مختلف آن اهمیت زیادی دارد؛ زیرا نوع بیماری، الگوی توارث و احتمال انتقال آن به فرزندان در انتخاب روش تشخیص و برنامه ریزی برای بارداری مؤثر است. با آزمایشگاه تخصصی ژنتیک سیتوژنوم تهران همراه باشید تا در این مقاله، انواع دیستروفی عضلانی، نحوه توارث هر نوع و روش‌های تشخیص این بیماری را بررسی کنیم.
تشخیص دیستروفی عضلانی چگونه است؟
تشخیص دیستروفی عضلانی معمولاً با بررسی علائم بیمار و آزمایش خون شروع می‌شود. اگر فردی دچار ضعف عضلانی پیشرونده باشد (یعنی به مرور بدتر شود) یا در خانواده او سابقه این بیماری وجود داشته باشد، پزشک ممکن است به دیستروفی عضلانی مشکوک شود. البته ضعف عضلات به تنهایی به معنی ابتلا به این بیماری نیست و برای مشخص شدن علت آن، بررسی‌های بیشتری لازم است.
در بیماران دیستروفی عضلانی و به مقدار کمی در ناقلین مقدار آنزیم‌های ماهیچه ای در سرم از جمله کراتین فسفوکیناز (CPK) به مقدار قابل توجهی افزایش پیدا می کند، که نشان از آسیب‌های عضلانی است. بررسی سطح CPK سرمی و بیوپسی عضله در قدم بعدی می‌تواند دیستروفی عضلانی بکر و دوشن را در افراد بررسی کند.
در بسیاری از بیماران که موتاسیون‌ها به آسانی قابل شناسایی هستند، آنالیز DNA نه تنها می تواند وجود این بیماری را تشخیص دهد بلکه می تواند به بررسی ناقلین بیماری (در خویشاوندان فرد مبتلا) بپردازد و امکان تشخیص قبل از تولد وجود دارد. در ادامه متدهای موجود برای تشخیص این بیماری را می‌خوانیم:
آزمایش خون برای تشخیص دیستروفی عضلانی
اولین قدم، آزمایش خون برای اندازه‌گیری آنزیم کراتین کیناز (CK یا CPK) است. این آنزیم در سلول‌های عضلانی وجود دارد و وقتی عضلات آسیب می‌بینند، مقدار آن در خون افزایش پیدا می‌کند. در بسیاری از مبتلایان به دیستروفی دوشن و بکر، سطح این آنزیم به طور قابل توجهی بالاتر از حد طبیعی است. با این حال، بالا بودن CK به‌تنهایی وجود دیستروفی عضلانی را تأیید نمی‌کند؛ زیرا بیماری‌ها و آسیب‌های عضلانی دیگری هم می‌توانند باعث افزایش آن گردند.
آزمایش ژنتیک برای تشخیص دیستروفی عضلانی
اگر نتایج اولیه آزمایشات احتمال یکی از انواع دیستروفی عضلانی را مطرح کنند، آزمایش ژنتیک می‌تواند به تشخیص دقیق‌تر کمک کند. برای مثال، در صورت شک به دیستروفی دوشن یا بکر، ابتدا جهش‌های ژنتیکی بزرگ‌تر در ژن DMD، مانند حذف یا اضافه شدن بخش‌هایی از ژن، بررسی می‌شوند. اگر این تغییرات شناسایی نشوند، ممکن است آزمایش‌های تکمیلی برای پیدا کردن تغییرات کوچک‌تر ژن لازم باشند.
شناسایی تغییر ژنتیکی مسئول بیماری علاوه بر تأیید تشخیص، به بررسی ناقل بودن اعضای خانواده و ارزیابی احتمال انتقال بیماری به فرزندان نیز کمک می‌کند.
آیا برای تشخیص دیستروفی عضلانی به بیوپسی عضله نیاز است؟
اگر آزمایش ژنتیک نتواند علت بیماری را مشخص کند، پزشک ممکن است آزمایش‌های دیگری درخواست کند. یکی از این روش‌ها بیوپسی عضله است؛ یعنی نمونه کوچکی از بافت عضله برداشته می‌شود تا وضعیت بافت و پروتئین‌های عضلانی بررسی شود. البته بیوپسی برای همه بیماران لازم نیست و اگر آزمایش ژنتیک تشخیص روشنی ارائه دهد، ممکن است بتوان از انجام آن صرف‌نظر کرد.
تشخیص ژنتیکی دیستروفی عضلانی در بارداری
اگر شما یا همسرتان ناقل دیستروفی عضلانی باشید، اما خودتان علائم بیماری را نداشته باشید، باز هم ممکن است احتمال انتقال بیماری به فرزند وجود داشته باشد. در این شرایط، اولین قدم شناسایی جهش ژنتیکی مسئول بیماری در فرد ناقل یا یکی از اعضای مبتلای خانواده است. پس از مشخص شدن این جهش، متخصص ژنتیک می‌تواند احتمال ابتلای جنین را بررسی کند.
پیشنهاد می شود که زوجین مشکوک به ناقلیت، قبل از تصمیم به بارداری به آزمایشگاه ژنتیک مراجعه کنند. بهترین زمان مراجعه برای انجام آزمایشات ژنتیکی MD و تعیین وضعیت ژنتیکی افراد (تفکیک ناقلین و افراد مشکوک به ناقل بودن) قبل از بارداری می‌باشد. حدود سی درصد از موارد دوشن و بکر به علت جهش نقطه ای در ژن دیستروفین می باشد.
آزمایش ژنتیک دیستروفی عضلانی روی جنین
در صورت شناسایی تغییر ژنتیکی خانوادگی، می‌توان با آزمایش‌های تشخیصی پیش از تولد، مانند نمونه‌برداری از پرزهای جفتی (CVS) یا آمنیوسنتز، وضعیت ژنتیکی جنین را بررسی کرد. انتخاب روش و زمان انجام آن باید با مشاوره متخصص ژنتیک و پزشک معالج صورت بگیرد. اگر باردار هستید یا همسرتان باردار است و نگران ناقل بودن هستید، بهتر است مشاوره ژنتیک را به تعویق نیندازید؛ زیرا امکان انجام بررسی‌های تشخیصی به شناسایی تغییر ژنتیکی خانوادگی و سن بارداری بستگی دارد.
نحوه توارث و ژن های بیماری دیستروفی عضلانی
در این بیماری در ساخت پروتئین دیستروفین (که بر روی کروموزوم X قرار دارد) نقص وجود دارد. از آنجایی که دیستروفی عضلانی الگوی وابسته به جنس مغلوب دارد تنها پسران به این بیماری مبتلا می شوند.
برای مثال، در دیستروفی دوشن و بکر، اگر مادر ناقل تغییر بیماری‌زای ژن DMD باشد، در هر بارداری احتمال انتقال این تغییر به جنین ۵۰ درصد است. اگر جنین پسر باشد و این تغییر را دریافت کند، معمولاً به بیماری مبتلا خواهد شد؛ اما اگر دختر باشد، معمولاً ناقل محسوب می‌شود.
در برخی موارد نیز ممکن است علائم بیماری را نشان دهد. در موارد استثنایی (مانند سندرم ترنر و …) دختران نیز ممکن است به بیماری BMD/DMD مبتلا شوند.
نحوه توارث انواع دیستروفی‌های عضلانی
دیستروفی عضلانی بیش از یک نوع دارد و هر نوع ممکن است به دلیل تغییر (Mutation) در ژن متفاوتی ایجاد شود. به همین دلیل، الگوی توارث همه انواع آن یکسان نیست. در ادامه بیشتر با توارث آن‌ها آشنا می‌شویم:
دیستروفی عضلانی دوشن و بکر (DMD و BMD):
این دو نوع بر اثر تغییرات ژن DMD و اختلال در تولید پروتئین دیستروفین ایجاد می‌شوند. دیستروفی دوشن معمولاً شدیدتر است و علائم آن در کودکی ظاهر می‌شود؛ درحالی‌که دیستروفی بکر اغلب دیرتر شروع می‌شود و روند پیشرفت آن معمولاً آهسته‌تر است.
- نحوه توارث: هر دو نوع معمولاً از الگوی وابسته به کروموزوم X مغلوب پیروی می‌کنند. اگر مادر ناقل تغییر بیماری‌زای ژن باشد، در هر بارداری احتمال انتقال آن به فرزند ۵۰ درصد است. پسرانی که این تغییر را دریافت کنند، معمولاً مبتلا می‌شوند؛ دخترانی که آن را دریافت کنند، معمولاً ناقل خواهند بود، اما در مواردی ممکن است علائم بیماری را نیز نشان دهند.
دیستروفی عضلانی میوتونیک:
در این نوع، علاوه بر ضعف عضلات، ممکن است فرد در شل کردن عضلات پس از انقباض نیز مشکل داشته باشد. دیستروفی میوتونیک دو نوع اصلی دارد که از نظر ژن درگیر و برخی علائم با یکدیگر متفاوت‌اند.
- نحوه توارث: هر دو نوع اصلی معمولاً با الگوی اتوزومال غالب به ارث می‌رسند؛ یعنی وجود یک نسخه تغییر‌یافته از ژن مربوطه می‌تواند باعث بروز بیماری شود.
دیستروفی عضلانی فاسیواسکاپولوهومرال (FSHD):
این نوع بیشتر عضلات صورت، شانه‌ها و بازوها را درگیر می‌کند و علائم آن ممکن است از نوجوانی یا بزرگسالی آغاز شوند. نحوه توارث: نوع اول و شایع‌تر معمولاً با الگوی اتوزومال غالب منتقل می‌شود. نوع دوم سازوکار ژنتیکی متفاوتی دارد و تفسیر نتیجه آزمایش آن به بررسی تخصصی نیاز دارد.
دیستروفی عضلانی کمربند اندام (LGMD):
ضعف عضلانی بیشتر در اطراف لگن، ران‌ها، شانه‌ها و بازوها دیده می‌شود. دیستروفی کمربند اندام خود شامل چندین زیرنوع است که ژن‌های متفاوتی در آن‌ها نقش دارند.
- نحوه توارث: بیشتر زیرنوع‌ها اتوزومال مغلوب هستند؛ یعنی فرد معمولاً باید نسخه تغییر‌یافته ژن را از هر دو والد دریافت کند. بااین‌حال، برخی زیرنوع‌ها به‌صورت اتوزومال غالب به ارث می‌رسند.
دیستروفی‌های عضلانی ذاتی و ژنتیکی با شروع زودرس (CMD):
تایپ CMD شامل چندین بیماری ژنتیکی است که علائم آن‌ها معمولاً از بدو تولد یا اوایل دوران شیرخوارگی شروع می‌شود. شدت بیماری و عضلات درگیر به زیرنوع آن بستگی دارد.
- نحوه توارث: بیشتر زیرنوع‌ها اتوزومال مغلوب هستند، اما برخی از آن‌ها الگوی اتوزومال غالب دارند.
دیستروفی عضلانی امری–دریفوس (EDMD):
معمولاً با ضعف و کوتاهی عضلات و انقباض‌های محدودکننده مفاصل همراه است و در برخی افراد می‌تواند عضله قلب را نیز درگیر کند.
- نحوه توارث: بسته به ژن درگیر، ممکن است وابسته به کروموزوم X، اتوزومال غالب یا اتوزومال مغلوب باشد.
دیستروفی عضلانی دیستال و چشمی‌حلقی:
در دیستروفی دیستال، ضعف عضلات دست‌ها و پاها بیشتر دیده می‌شود. در نوع چشمی‌حلقی، افتادگی پلک و مشکل در بلع از علائم شناخته‌شده هستند.
- نحوه توارث: الگوی توارث به زیرنوع بیماری بستگی دارد. دیستروفی چشمی‌حلقی معمولاً اتوزومال غالب است و در بعضی انواع دیستروفی دیستال نیز این الگو دیده می‌شود؛ بااین‌حال، برخی زیرنوع‌ها اتوزومال مغلوب هستند.
نکته مهم این است که برای تعیین خطر انتقال بیماری به فرزند، باید نوع دقیق دیستروفی و تغییر ژنتیکی مسئول آن مشخص شود.
بهترین زمان برای تشخیص دیستروفی‌های عضلانی در بارداری
همانطور که اشاره شد، برای این امر نیاز به انجام آزمایشات پیش از تولد است. PND بهترین راه پیشگیری از بیماری های ژنتیکی است. به دلیل این که برای بسیاری از بیماری های ژنتیکی درمان قطعی وجود ندارد به همین دلیل تشخیص به موقع قبل از تولد و یا سقط درمانی می تواند از بروز گسترش بیماری های با اختلالات ژنتیکی جلوگیری کند. بهترین زمان برای انجام این گونه آزمایش ها بعد از هفته ۱۰ بارداری و قبل از اتمام هفته ۱۸ می‌باشد. زیرا بعد از هفته ۱۸ اجازه سقط داده نمی‌شود و در این مدت زوجین می توانند در رابطه با سقط جنین تصمیم جدی بگیرند.
در زمان بارداری در بین هفته ۸ تا ۱۰ بارداری سونوگرافی جنین انجام شود تا سن جنین مشخص شود و در مراحل بعدی می توان از نمونه گیری های جفتی و آزمایش آمنیوسنتز استفاده کرد. در صورتی که جنین دختر باشد نیازبه به اقدامات بعدی نخواهد بود و اگر پسر باشد باید با آزمایشات دیگر مشخص شود که آیا فرزند سالم است یا خیر. تکنیک‌های به کار رفته در تشخیص دیستروفی دوشن و بکر، روش MLPA برای شناخت حذف‌ها و اضافه شدگی ژن (که بیشترین احتمال را دارد) و روش غیرمستقیم استفاده از STR ها می‌باشد که فقط در موارد ارثی کمک کننده است.
کلام پایانی؛ تشخیص دقیق دیستروفی عضلانی با آزمایش ژنتیک آزمایشگاه سیتوژنوم
اگر در خانواده شما سابقه دیستروفی عضلانی وجود دارد، نگران ناقل بودن هستید یا می‌خواهید پیش از بارداری یا در دوران بارداری از وضعیت ژنتیکی فرزندتان مطلع شوید، آزمایش ژنتیک می‌تواند به تصمیم‌گیری آگاهانه شما کمک کند.
در آزمایشگاه تخصصی ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، می‌توانید برای انجام آزمایش‌های ژنتیکی مرتبط با دیستروفی عضلانی و دریافت مشاوره درباره نتایج و احتمال انتقال بیماری به فرزندان اقدام کنید. برای دریافت راهنمایی و انتخاب آزمایش مناسب، با متخصصان سیتوژنوم در ارتباط باشید.
نویسنده و مترجم: دکتر سارا فرخی متخصص ژنتیک
نظرات شما
اولین دیدگاه را شما ثبت کنید!
{{ reply.content }}
{{ item.content }}