دزیمتری سیتوژنتیکی چیست؟ بررسی آسیب کروموزومی ناشی از پرتو

مواجهه بدن با پرتوهای یون‌ساز می‌تواند باعث آسیب به DNA و ایجاد تغییرات ساختاری در کروموزوم‌ها شود. شدت این آسیب‌ها به عواملی مانند نوع پرتو، میزان دوز دریافتی، مدت زمان مواجهه و حساسیت سلول‌ها بستگی دارد. اما همیشه نمی‌توان تنها با استفاده از دزیمترهای فردی، میزان اثر واقعی پرتو بر سلول‌های بدن را مشخص کرد.

دزیمتری سیتوژنتیکی روشی برای بررسی همین اثرات بیولوژیکی است. در این روش، سلول‌های خونی فرد از نظر ناهنجاری‌های کروموزومی بررسی می‌شوند تا با استفاده از نتایج آزمایش و منحنی‌های کالیبراسیون، دوز تقریبی پرتو جذب‌شده تخمین زده شود.

در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، دزیمتری سیتوژنتیکی در کنار سایر روش‌های بررسی کروموزومی، به‌عنوان یکی از ابزارهای ارزیابی آسیب‌های ژنتیکی ناشی از پرتو مطرح است. در ادامه با مبنای این آزمایش، مراحل انجام آن، نوع نمونه مورد نیاز و کاربردهای دزیمتری بیولوژیکی آشنا می‌شوید.


دزیمتری سیتوژنتیکی چیست؟

دزیمتری سیتوژنتیکی (Cytogenetic Dosimetry) روشی از دزیمتری بیولوژیکی (Biological Dosimetry) است که برای تخمین میزان پرتو جذب‌شده توسط بدن، تغییرات کروموزومی سلول‌ها را بررسی می‌کند.

در این روش، معمولاً لنفوسیت‌های خون محیطی مورد بررسی قرار می‌گیرند. این سلول‌ها پس از مواجهه با پرتوهای یون‌ساز ممکن است دچار شکست DNA و تغییرات ساختاری کروموزوم شوند.

برخی از این تغییرات، مانند کروموزوم‌های دای‌سنتریک (Dicentric Chromosomes)، ارتباط مشخصی با مواجهه با پرتوهای یون‌ساز دارند. بنابراین، با شمارش تعداد این ناهنجاری‌ها در سلول‌های بررسی‌شده می‌توان میزان آسیب کروموزومی را ارزیابی کرد.

سپس فراوانی ناهنجاری‌ها با منحنی کالیبراسیون دوز ـ پاسخ مقایسه می‌شود تا دوز تقریبی پرتو جذب‌شده تخمین زده شود.

نکته مهم:دزیمتری سیتوژنتیکی مستقیماً مقدار پرتو را مانند یک دستگاه فیزیکی اندازه‌گیری نمی‌کند؛ بلکه با بررسی پاسخ بیولوژیکی سلول‌ها، میزان مواجهه را تخمین می‌زند.


تفاوت دزیمتری سیتوژنتیکی و دزیمترهای فردی چیست؟

دزیمترهای فردی و دزیمتری سیتوژنتیکی هر دو برای ارزیابی مواجهه با پرتو استفاده می‌شوند، اما اطلاعات متفاوتی ارائه می‌دهند.

دزیمترهای فردی معمولاً میزان پرتو دریافتی در محل قرارگیری دستگاه را اندازه‌گیری می‌کنند. این دستگاه‌ها در پایش شغلی کارکنان مراکز پرتوی، بخش‌های تصویربرداری پزشکی، رادیوتراپی و برخی محیط‌های صنعتی کاربرد دارند.

در مقابل، دزیمتری سیتوژنتیکی اثر بیولوژیکی پرتو بر سلول‌های بدن را بررسی می‌کند.

 

ویژگی

دزیمتر فردی

دزیمتری سیتوژنتیکی

مبنای بررسی

اندازه‌گیری فیزیکی پرتو

بررسی آسیب کروموزومی

نوع اطلاعات

میزان مواجهه ثبت‌شده توسط دستگاه

تخمین دوز بر اساس پاسخ سلولی

وابستگی به استفاده از دستگاه

بله

خیر

کاربرد

پایش مواجهه شغلی و فردی

ارزیابی بیولوژیکی مواجهه با پرتو

محدودیت

ممکن است در دسترس نباشد یا نماینده دقیق دوز جذب‌شده در تمام بافت‌ها نباشد

به نوع پرتو، زمان نمونه‌گیری و ویژگی‌های آزمایش وابسته است

 

 

این دو روش می‌توانند مکمل یکدیگر باشند. برای مثال، اگر فردی در یک حادثه پرتوی دزیمتر نداشته باشد یا نتیجه دستگاه با شرایط بالینی او همخوانی نداشته باشد، بررسی بیولوژیکی می‌تواند اطلاعات تکمیلی ارزشمندی فراهم کند.



دزیمتری سیتوژنتیکی چگونه میزان آسیب ناشی از پرتو را مشخص می‌کند؟

مبنای دزیمتری سیتوژنتیکی، بررسی آسیب‌هایی است که پرتوهای یون‌ساز در ماده ژنتیکی سلول ایجاد می‌کنند.

پرتوهای یون‌ساز می‌توانند مستقیماً به DNA آسیب بزنند یا با ایجاد رادیکال‌های آزاد، به‌صورت غیرمستقیم باعث شکست رشته‌های DNA شوند.

اگر شکست‌های ایجادشده در DNA به‌درستی ترمیم نشوند، ممکن است هنگام بازسازی کروموزوم‌ها، قطعات کروموزومی به شکل غیرطبیعی به یکدیگر متصل شوند.

یکی از پیامدهای این فرایند، ایجاد کروموزوم دای‌سنتریک است؛ یعنی کروموزومی که به‌جای یک سانترومر، دو سانترومر دارد.

هرچه میزان مواجهه با پرتو در شرایط قابل مقایسه بیشتر باشد، معمولاً فراوانی این ناهنجاری‌ها نیز افزایش پیدا می‌کند. البته رابطه دقیق بین دوز و تعداد ناهنجاری‌ها به نوع پرتو، دوز، نرخ دوز و شرایط مواجهه بستگی دارد.



کروموزوم دای‌سنتریک چیست و چرا در دزیمتری پرتوی اهمیت دارد؟

کروموزوم دای‌سنتریک نوعی ناهنجاری ساختاری کروموزوم است که در آن دو سانترومر در یک کروموزوم وجود دارند.

این ناهنجاری معمولاً در اثر شکست و اتصال غیرطبیعی قطعات کروموزومی ایجاد می‌شود. پرتوهای یون‌ساز یکی از عوامل مهم ایجاد این نوع آسیب هستند.

در آزمایش دزیمتری سیتوژنتیکی، تعداد کروموزوم‌های دای‌سنتریک در تعداد مشخصی از سلول‌های متافازی شمارش می‌شود. سپس فراوانی آن‌ها با داده‌های کالیبراسیون مقایسه می‌شود.

این روش به دلیل اختصاصیت نسبتاً بالای کروموزوم‌های دای‌سنتریک برای مواجهه با پرتوهای یون‌ساز و پایین بودن فراوانی زمینه‌ای آن‌ها در افراد غیرمواجهه‌یافته، یکی از روش‌های مرجع دزیمتری بیولوژیکی محسوب می‌شود.

سایر ناهنجاری‌های کروموزومی ناشی از پرتو

علاوه بر کروموزوم‌های دای‌سنتریک، پرتوهای یون‌ساز می‌توانند تغییرات کروموزومی دیگری نیز ایجاد کنند؛ از جمله:

  • کروموزوم‌های حلقوی (Ring Chromosomes): در اثر شکست و اتصال غیرطبیعی دو انتهای یک کروموزوم ایجاد می‌شوند.
  • قطعات بدون سانترومر (Acentric Fragments): قطعاتی از کروموزوم هستند که سانترومر ندارند و ممکن است در تقسیم سلولی به‌درستی توزیع نشوند.
  • جابجایی‌های کروموزومی (Translocations): در اثر اتصال غیرطبیعی قطعات کروموزوم‌های مختلف به یکدیگر ایجاد می‌شوند.
  • ریز‌هسته‌ها (Micronuclei): ساختارهای کوچک حاوی قطعات یا کروموزوم‌هایی هستند که هنگام تقسیم سلولی از هسته اصلی جدا می‌مانند.

نوع ناهنجاری مورد بررسی به روش دزیمتری انتخاب‌شده بستگی دارد. برای مثال، آزمون کروموزوم دای‌سنتریک برای ارزیابی بسیاری از مواجهه‌های حاد با پرتو مناسب است، درحالی‌که بررسی جابه‌جایی‌های کروموزومی پایدار با روش‌هایی مانند FISH می‌تواند در برخی ارزیابی‌های گذشته‌نگر کاربرد داشته باشد.


آزمایش دزیمتری سیتوژنتیکی در چه مواردی انجام می‌شود؟

دزیمتری سیتوژنتیکی در شرایطی کاربرد دارد که لازم باشد اثر بیولوژیکی مواجهه با پرتوهای یون‌ساز بررسی شود.

مهم‌ترین موارد استفاده از این آزمایش عبارت‌اند از:

بررسی مواجهه با پرتو در حوادث پرتوی و هسته‌ای

در حوادث پرتوی، ممکن است افراد در معرض دوزهای بالای پرتو قرار بگیرند، اما میزان دقیق مواجهه آن‌ها مشخص نباشد.

در چنین شرایطی، دزیمتری بیولوژیکی می‌تواند به تخمین دوز دریافتی کمک کند. این اطلاعات در کنار علائم بالینی، شمارش سلول‌های خونی و سایر بررسی‌های پزشکی برای ارزیابی وضعیت فرد و تصمیم‌گیری درمانی استفاده می‌شوند.

بررسی مواجهه شغلی با پرتوهای یون‌ساز

برخی افراد به دلیل نوع شغل خود در معرض پرتوهای یون‌ساز قرار دارند. کارکنان بخش‌های رادیولوژی، رادیوتراپی، پزشکی هسته‌ای و برخی صنایع مرتبط با منابع پرتوزا از جمله این افراد هستند.

در این گروه، پایش منظم مواجهه معمولاً با دزیمترهای فردی و برنامه‌های حفاظت پرتوی انجام می‌شود.

اگر مواجهه غیرعادی، مشکوک یا ثبت‌نشده رخ داده باشد، ممکن است دزیمتری بیولوژیکی برای ارزیابی تکمیلی مطرح شود. انجام این آزمایش برای تمام کارکنان پرتوی به‌صورت روتین ضروری نیست و باید بر اساس شرایط مواجهه و نظر متخصص انجام شود.


بررسی گذشته‌نگر آسیب کروموزومی ناشی از پرتو

گاهی فرد مدت‌ها پس از مواجهه با پرتو برای بررسی مراجعه می‌کند. در این شرایط، نوع ناهنجاری کروموزومی اهمیت زیادی دارد.

برخی ناهنجاری‌ها مانند کروموزوم‌های دای‌سنتریک ناپایدار هستند و فراوانی آن‌ها ممکن است با گذشت زمان کاهش یابد. در مقابل، برخی جابه‌جایی‌های کروموزومی پایدار می‌توانند مدت طولانی‌تری در سلول‌ها باقی بمانند.

به همین دلیل، انتخاب روش مناسب برای ارزیابی گذشته‌نگر به زمان سپری‌شده از مواجهه و نوع پرتو بستگی دارد.



روش‌های سیتوژنتیکی برای دزیمتری بیولوژیکی کدام‌اند؟

برای بررسی اثر پرتوهای یون‌ساز بر کروموزوم‌ها، روش‌های مختلفی وجود دارد. هر روش بر اساس نوع آسیب مورد بررسی، زمان نمونه‌گیری و هدف آزمایش انتخاب می‌شود.


آزمون کروموزوم دای‌سنتریک (DCA)

آزمون کروموزوم دای‌سنتریک (Dicentric Chromosome Assay) یکی از معتبرترین روش‌های دزیمتری سیتوژنتیکی است.

در این روش، لنفوسیت‌های خون محیطی کشت داده می‌شوند تا وارد مرحله تقسیم سلولی شوند. سپس سلول‌ها در مرحله متافاز متوقف شده و کروموزوم‌های آن‌ها زیر میکروسکوپ بررسی می‌شوند.

تعداد کروموزوم‌های دای‌سنتریک در سلول‌های متافازی شمارش می‌شود و با استفاده از منحنی کالیبراسیون دوز ـ پاسخ، میزان تقریبی دوز جذب‌شده تخمین زده می‌شود.

این روش به‌ویژه برای بررسی مواجهه حاد با پرتوهای یون‌ساز کاربرد دارد.


آزمون ریزهسته (Micronucleus Assay)

آزمون ریزهسته یکی دیگر از روش‌های بررسی آسیب کروموزومی است.

در این روش، سلول‌ها از نظر تشکیل ریزهسته بررسی می‌شوند. ریزهسته ممکن است در اثر باقی ماندن قطعات کروموزومی یا کروموزوم‌های کامل خارج از هسته اصلی پس از تقسیم سلولی ایجاد شود.

این آزمایش برای ارزیابی آسیب ژنتیکی ناشی از عوامل مختلف، از جمله پرتوهای یون‌ساز، کاربرد دارد.

با این حال، ریزهسته‌ها اختصاصی پرتو نیستند و عوامل دیگری نیز می‌توانند باعث افزایش فراوانی آن‌ها شوند. بنابراین تفسیر نتیجه باید با توجه به شرایط فرد و هدف آزمایش انجام شود.


بررسی جابه‌جایی‌های کروموزومی با روش FISH

روش FISH یا هیبریداسیون درجا با فلورسانس، امکان شناسایی برخی تغییرات ساختاری کروموزوم‌ها را فراهم می‌کند.

در دزیمتری بیولوژیکی، این روش می‌تواند برای بررسی جابه‌جایی‌های کروموزومی پایدار استفاده شود.

از آنجا که برخی جابه‌جایی‌ها برخلاف کروموزوم‌های دای‌سنتریک می‌توانند برای مدت طولانی‌تری در سلول‌ها باقی بمانند، FISH در برخی موارد برای ارزیابی گذشته‌نگر مواجهه با پرتو کاربرد دارد.


آیا دزیمتری سیتوژنتیکی میزان دقیق پرتو دریافتی را مشخص می‌کند؟

دزیمتری سیتوژنتیکی می‌تواند تخمین ارزشمندی از دوز جذب‌شده ارائه دهد، اما نتیجه آن همیشه معادل اندازه‌گیری دقیق فیزیکی پرتو نیست.

عوامل مختلفی می‌توانند بر دقت تخمین دوز تأثیر بگذارند:

  • نوع پرتو و ویژگی‌های فیزیکی آن
  • مقدار دوز دریافتی
  • مدت زمان و نرخ دریافت پرتو
  • تابش کل بدن یا فقط بخشی از بدن
  • فاصله زمانی بین مواجهه و نمونه‌گیری
  • تعداد سلول‌های بررسی‌شده
  • کیفیت نمونه و روش آزمایش
  • منحنی کالیبراسیون مورد استفاده در آزمایشگاه

برای مثال، آزمون کروموزوم دای‌سنتریک برای مواجهه حاد با تابش یکنواخت کل بدن عملکرد مناسبی دارد؛ اما در مواجهه جزئی بدن یا مواجهه طولانی‌مدت و تدریجی، تفسیر نتیجه پیچیده‌تر می‌شود.

به همین دلیل، نتایج این آزمایش باید توسط آزمایشگاه دارای تخصص و تجربه در دزیمتری بیولوژیکی و با توجه به اطلاعات مربوط به مواجهه تفسیر شوند.



نمونه‌گیری برای آزمایش دزیمتری سیتوژنتیکی چگونه است؟

برای انجام دزیمتری سیتوژنتیکی، معمولاً از خون وریدی استفاده می‌شود. سلول‌های مورد بررسی، لنفوسیت‌های موجود در خون محیطی هستند.

 

نکات مهم برای ارسال نمونه:

  • نمونه باید در لوله حاوی ماده ضدانعقاد هپارین جمع‌آوری شود.
  • مشخصات فرد و زمان خون‌گیری باید به‌درستی ثبت شوند.
  • نمونه نباید منجمد شود.
  • شرایط دمایی و نحوه بسته‌بندی باید مطابق دستور آزمایشگاه باشد.
  • بهتر است نمونه در کوتاه‌ترین زمان ممکن به آزمایشگاه برسد.
  • زمان و نوع مواجهه با پرتو، در صورت اطلاع، باید به آزمایشگاه اعلام شود.

در برخی پروتکل‌های استاندارد، نمونه خون هپارینه در دمای کنترل‌شده و بدون انجماد منتقل می‌شود؛ بنابراین قرار دادن نمونه روی یخ نباید بدون هماهنگی با آزمایشگاه انجام شود.


تفاوت دزیمتری سیتوژنتیکی و تست فراگمنتاسیون DNA اسپرم چیست؟

دزیمتری سیتوژنتیکی و تست فراگمنتاسیون DNA اسپرم هر دو به بررسی آسیب ماده ژنتیکی مربوط هستند، اما هدف و نمونه مورد بررسی آن‌ها متفاوت است.

در دزیمتری سیتوژنتیکی، ناهنجاری‌های کروموزومی در سلول‌های بدن، معمولاً لنفوسیت‌های خون محیطی، بررسی می‌شوند تا میزان تقریبی مواجهه با پرتوهای یون‌ساز تخمین زده شود.

اما در تست فراگمنتاسیون DNA اسپرم، شکست‌های DNA در سلول‌های اسپرم بررسی می‌شوند. این آزمایش در برخی شرایط ارزیابی ناباروری مردان کاربرد دارد و به‌تنهایی برای تعیین میزان مواجهه با پرتو یا اثبات آسیب ژنتیکی قابل انتقال به فرزند کافی نیست.

بنابراین، این دو آزمایش جایگزین یکدیگر نیستند و هرکدام برای پاسخ به یک سؤال بالینی متفاوت انجام می‌شوند.



انجام آزمایش دزیمتری سیتوژنتیکی در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم

اگر در معرض پرتوهای یون‌ساز قرار گرفته‌اید و میزان مواجهه شما مشخص نیست، یا پس از یک مواجهه غیرعادی نیاز به بررسی اثرات بیولوژیکی پرتو دارید، دزیمتری سیتوژنتیکی می‌تواند یکی از روش‌های ارزیابی تخصصی باشد.

در این آزمایش، ناهنجاری‌های کروموزومی در سلول‌های خون محیطی بررسی می‌شوند تا بر اساس نوع و فراوانی آن‌ها، دوز تقریبی پرتو جذب‌شده تخمین زده شود.

آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم خدمات بررسی‌های سیتوژنتیکی و آزمایش دزیمتری بیولوژیکی را ارائه می‌دهد. برای اطلاع از شرایط نمونه‌گیری، نحوه ارسال نمونه و هماهنگی پیش از انجام آزمایش، می‌توانید با آزمایشگاه تماس بگیرید.

نکته:در مواجهه حاد یا مشکوک به دوز بالای پرتو، ارزیابی و اقدامات پزشکی فوری نباید برای انجام آزمایش دزیمتری به تأخیر بیفتد.

 

دزیمتری بیولوژیکی و بیومانیتورینگ سیتوژنتیکی و نیز تست فراگمنتاسیون DNA اسپرم در آزمایشگاه سیتوژنوم انجام می شود.


نویسنده و مترجم: دکتر سارا فرخی متخصص ژنتیک


منابع

https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23535678/

https://remm.hhs.gov/aboutdicentrics.htm

https://www.jstage.jst.go.jp/article/radiatenvironmed/12/2/12_121/_article

ثبت دیدگاه

ثبت پاسخ برای دیدگاه

نظرات شما

اولین دیدگاه را شما ثبت کنید!

{{ reply.name }}

{{ reply.content }}

{{ item.content }}

{{ item.name }}
{{ item.created_at_for_user }}