پسوریازیس؛ علائم، علت و درمان

بیماری‌های پوستی همیشه ناشی از عوامل محیطی نیستند و گاهی زمینه ژنتیکی و اختلال در عملکرد سیستم ایمنی در بروز آن‌ها نقش دارند. پسوریازیس یکی از این بیماری‌هاست که می‌تواند با لکه‌های قرمز، پوسته ‌ریزی و التهاب مزمن پوست همراه باشد. در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، اهمیت شناخت زمینه ژنتیکی بیماری‌ها را جدی می‌گیریم؛ چراکه آگاهی از نقش وراثت می‌تواند به درک بهتر بیماری و تصمیم‌ گیری آگاهانه‌تر درباره سلامت خانواده کمک کند. در این مطلب، علت ژنتیکی و عوامل مؤثر در بروز پسوریازیس، علائم، عوارض و روش‌های کنترل آن را بررسی می‌کنیم.

پسوریازیس چیست؟

پسوریازیس (Psoriasis) یک بیماری التهابی مزمن پوست است که در اثر فعالیت غیرطبیعی سیستم ایمنی ایجاد می‌شود. در این بیماری، سیستم ایمنی با فعال کردن مسیرهای التهابی، باعث افزایش سرعت تکثیر سلول‌های پوست می‌شود.

به‌طور طبیعی، سلول‌های پوستی طی چند هفته ساخته می‌شوند، به سطح پوست می‌رسند و جایگزین سلول‌های قدیمی می‌شوند. اما در افراد مبتلا به پسوریازیس، این چرخه ممکن است تنها طی چند روز اتفاق بیفتد.

در نتیجه، سلول‌های پوستی فرصت کافی برای ریزش طبیعی ندارند و روی سطح پوست تجمع پیدا می‌کنند. این اتفاق باعث ایجاد لکه‌های قرمز، ضخیم و پوسته‌دار می‌شود که گاهی با خارش، سوزش یا درد همراه هستند.

پسوریازیس مسری نیست و از طریق تماس پوستی، استفاده از وسایل مشترک یا ارتباط با فرد مبتلا منتقل نمی‌شود.

شیوع بیماری پسوریازیس

تخمین زده می شود که بیش از ۱۲۰ میلیون نفر در جهان به این بیماری مبتلا هستند (چیزی حدود یک تا دو درصد کل جمعیت دنیا). همچنین شیوع پسوریازیس به جنسیت ربطی ندارد و در زنان و مردان به یک میزان دیده می شود. برخی یافته های جدید نشان می دهد که ژن CARD14 علت اصلی بروز پسوریازیس است. برخی عوامل محیطی مثل مصرف برخی داروها و الکل و سیگار نیز می توانند احتمال رویش این بیماری را در افرادی که زمینه ی ژنتیکی دارند افزایش دهد.

افرادی که مبنای ژنتیکی این بیماری را نداشته باشند به آن مبتلا نمی شوند چرا که پسوریازیس مسری نیست. با وجود این که این بیماری مسری نیست اما ممکن است در صورتی که مادر باردار مبتلا باشد از طریق عوامل ژنتیکی به جنین منتقل شود و احتمال این انتقال در صورتی که والدین هر دو مبتلا باشند بسیار بیشتر است.

علت بیماری پسوریازیس چیست؟

علت دقیق پسوریازیس هنوز به‌طور کامل مشخص نشده است. بااین‌حال، مطالعات نشان می‌دهند که ترکیبی از عوامل ژنتیکی، اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و عوامل محیطی در بروز این بیماری نقش دارند.

نقش ژنتیک در ابتلا به پسوریازیس

پسوریازیس در برخی خانواده‌ها بیشتر دیده می‌شود. این موضوع نشان می‌دهد که عوامل ژنتیکی در استعداد ابتلا به بیماری نقش دارند.

پژوهشگران تاکنون نواحی ژنتیکی متعددی را شناسایی کرده‌اند که با افزایش احتمال ابتلا به پسوریازیس ارتباط دارند. بسیاری از این نواحی در تنظیم عملکرد سیستم ایمنی و ایجاد پاسخ‌های التهابی نقش دارند.

یکی از مهم‌ترین ارتباطات ژنتیکی شناخته‌شده، مربوط به ژن HLA-C و به‌ویژه نوعی از آن به نام HLA-C*06:02 است. این ارتباط در افراد مبتلا به پسوریازیس با شروع زودتر بیماری قوی‌تر گزارش شده است.

ژن CARD14 نیز از ژن‌های مرتبط با برخی انواع پسوریازیس است. تغییرات خاص این ژن می‌توانند مسیر التهابی NF-κB را بیش‌ازحد فعال کنند و در ایجاد التهاب پوست نقش داشته باشند. البته تغییرات بیماری‌زای CARD14 تنها در بخشی از بیماران دیده می‌شوند و علت اصلی تمام موارد پسوریازیس نیستند.

بنابراین، پسوریازیس معمولاً یک بیماری چندعاملی است و نمی‌توان بروز آن را به یک ژن مشخص نسبت داد.

آیا پسوریازیس ارثی است؟

بله، استعداد ژنتیکی ابتلا به پسوریازیس می‌تواند از والدین به فرزندان منتقل شود. اما به ارث رسیدن این استعداد به معنی ابتلای قطعی فرزند نیست.

برای مثال، اگر یکی از والدین به پسوریازیس مبتلا باشد، احتمال ابتلای فرزند نسبت به افرادی که سابقه خانوادگی ندارند بیشتر است. بااین‌حال، ممکن است فرزند هرگز علائم بیماری را تجربه نکند.

حتی در برخی افراد مبتلا، هیچ سابقه خانوادگی از پسوریازیس وجود ندارد. این موضوع نشان می‌دهد که عوامل محیطی و شرایط مؤثر بر سیستم ایمنی نیز در بروز بیماری اهمیت دارند.

نکته مهم: پسوریازیس از مادر به جنین به شکل یک بیماری مسری منتقل نمی‌شود. آنچه ممکن است به فرزند برسد، استعداد ژنتیکی ابتلا به بیماری است. همچنین، این بیماری الگوی وراثتی ساده و مشخصی مانند برخی بیماری‌های تک‌ژنی ندارد؛ بنابراین نمی‌توان برای همه خانواده‌ها درصد ثابتی از احتمال انتقال بیماری تعیین کرد.

انواع پسوریازیس کدام‌اند؟

پسوریازیس انواع مختلفی دارد و علائم آن با توجه به نوع بیماری و محل درگیری پوست متفاوت است.

• پسوریازیس پلاکی (Plaque Psoriasis): شایع‌ترین نوع بیماری است. در این حالت، لکه‌های قرمز و برجسته با پوسته‌های سفید یا نقره‌ای روی پوست ایجاد می‌شوند. آرنج، زانو، پوست سر و پایین کمر از نواحی شایع درگیری هستند.
• پسوریازیس قطره‌ای (Guttate Psoriasis): به شکل لکه‌های کوچک و متعدد روی پوست ظاهر می‌شود و بیشتر در کودکان و جوانان دیده می‌شود. گاهی عفونت گلو با باکتری استرپتوکوک محرک بروز آن است.
• پسوریازیس معکوس (Inverse Psoriasis): در چین‌های پوستی مانند زیر بغل، کشاله ران و زیر سینه ایجاد می‌شود. ضایعات معمولاً قرمز و صاف هستند و ممکن است پوسته‌ریزی کمتری داشته باشند.
• پسوریازیس چرکی (Pustular Psoriasis): با ایجاد برجستگی‌های چرکی و التهاب پوست مشخص می‌شود. این نوع ممکن است بخش محدودی از بدن یا نواحی گسترده‌ای را درگیر کند.
• پسوریازیس اریترودرمیک (Erythrodermic Psoriasis): نوع نادر اما خطرناکی است که می‌تواند بخش وسیعی از سطح پوست را با قرمزی و پوسته‌ریزی شدید درگیر کند و نیازمند رسیدگی فوری پزشکی است.
• 
  

علائم پسوریازیس چیست؟

علائم پسوریازیس در افراد مختلف متفاوت است و به نوع بیماری و شدت التهاب بستگی دارد. شایع‌ترین نشانه‌های آن عبارت‌اند از:

• ایجاد لکه‌های قرمز یا صورتی روی پوست
• ضخیم شدن قسمت‌هایی از پوست
• پوسته‌های سفید یا نقره‌ای‌رنگ روی ضایعات
• خارش، سوزش یا درد در ناحیه درگیر
• خشکی و ترک‌خوردگی پوست که گاهی با خونریزی همراه است
• ایجاد فرورفتگی‌های کوچک، ضخیم شدن یا تغییر رنگ ناخن‌ها

این ضایعات بیشتر در نواحی آرنج، زانو، پوست سر، کمر، کف دست و کف پا دیده می‌شوند؛ اما ممکن است قسمت‌های دیگر بدن را نیز درگیر کنند.

علائم بیماری معمولاً به‌صورت دوره‌ای ظاهر می‌شوند. ممکن است برای مدتی تشدید شوند و سپس کاهش پیدا کنند یا حتی برای مدتی از بین بروند.

آیا پسوریازیس باعث درد مفاصل می‌شود؟

بله. در برخی افراد، پسوریازیس علاوه بر پوست، مفاصل را نیز درگیر می‌کند. به این وضعیت آرتریت پسوریاتیک (Psoriatic Arthritis) گفته می‌شود.

این بیماری می‌تواند باعث درد، تورم و خشکی مفاصل شود. گاهی انگشتان دست و پا، زانوها و مفاصل ستون فقرات درگیر می‌شوند.

در صورت تشخیص ندادن و درمان نکردن به‌موقع، التهاب مفاصل ممکن است به آسیب دائمی آن‌ها منجر شود. بنابراین، افراد مبتلا به پسوریازیس که دچار درد یا تورم مفاصل، خشکی صبحگاهی یا درد مداوم انگشتان دست و پا هستند، باید توسط پزشک بررسی شوند.

چه عواملی باعث تشدید پسوریازیس می‌شوند؟

وجود زمینه ژنتیکی به‌تنهایی برای بروز پسوریازیس کافی نیست. در بسیاری از افراد، عوامل محیطی می‌توانند باعث شروع علائم یا تشدید دوره‌های بیماری شوند.

مهم‌ترین عوامل تشدیدکننده عبارت‌اند از:

• استرس: فشارهای روانی می‌توانند در برخی افراد باعث تشدید علائم شوند.
• عفونت‌ها: به‌ویژه عفونت گلو با باکتری استرپتوکوک که ممکن است محرک پسوریازیس قطره‌ای باشد.
• برخی داروها: داروهایی مانند لیتیوم، بعضی داروهای ضد مالاریا و برخی داروهای قلبی ممکن است علائم را تشدید کنند.
• سیگار و الکل: مصرف دخانیات و نوشیدن الکل با افزایش احتمال ابتلا یا شدت بیشتر بیماری ارتباط دارند.
• آسیب پوستی: بریدگی، خراش، سوختگی یا ضربه به پوست ممکن است باعث ایجاد ضایعات پسوریازیس در همان ناحیه شود. این پدیده را پدیده کوبنر (Koebner Phenomenon) می‌نامند.
• چاقی: اضافه‌وزن و چاقی با التهاب مزمن بدن ارتباط دارند و ممکن است کنترل بیماری را دشوارتر کنند.

البته همه این عوامل در تمام افراد اثر یکسانی ندارند. شناسایی محرک‌های شخصی و مدیریت آن‌ها می‌تواند به کاهش دفعات تشدید بیماری کمک کند.

عوارض بیماری پسوریازیس چیست؟

پسوریازیس فقط یک مشکل پوستی نیست. التهاب مزمن مرتبط با این بیماری می‌تواند با برخی مشکلات دیگر سلامت همراه باشد.

مهم‌ترین عوارض و بیماری‌های مرتبط با پسوریازیس عبارت‌اند از:

• آرتریت پسوریاتیک: التهاب مفاصل که می‌تواند باعث درد، تورم و آسیب مفصلی شود.
• بیماری‌های قلبی عروقی: به‌ویژه در افراد مبتلا به پسوریازیس متوسط تا شدید، احتمال برخی مشکلات قلبی عروقی بیشتر است.
• اختلالات متابولیک: چاقی، فشار خون بالا، افزایش چربی خون و دیابت در این افراد بیشتر مشاهده می‌شود.
• مشکلات روانی: ظاهر ضایعات پوستی و مزمن بودن بیماری ممکن است باعث اضطراب، افسردگی یا کاهش اعتمادبه‌نفس شود.
• بیماری‌های التهابی دیگر: برخی مطالعات ارتباط پسوریازیس را با بیماری‌هایی مانند کرون (Crohn’s Disease) گزارش کرده‌اند.

البته بروز این مشکلات در همه افراد مبتلا قطعی نیست. به همین دلیل، بررسی منظم وضعیت سلامت عمومی و کنترل عوامل خطر اهمیت دارد.

پسوریازیس چگونه تشخیص داده می‌شود؟

تشخیص پسوریازیس معمولاً با معاینه پوست و بررسی علائم توسط متخصص پوست انجام می‌شود. پزشک ممکن است درباره سابقه خانوادگی، زمان شروع علائم و داروهای مصرفی نیز سؤال کند.

در بیشتر موارد، ظاهر ضایعات پوستی برای تشخیص کافی است؛ اما اگر تشخیص قطعی نباشد، ممکن است نمونه‌برداری از پوست (Skin Biopsy) انجام شود.

آیا برای تشخیص پسوریازیس آزمایش ژنتیک لازم است؟

خیر. در حال حاضر آزمایش ژنتیک مشخصی برای تشخیص معمول پسوریازیس توصیه نمی‌شود. با وجود شناسایی ژن‌های مرتبط با این بیماری، نتیجه آزمایش ژنتیک به‌تنهایی نمی‌تواند ابتلا یا عدم ابتلا به پسوریازیس را مشخص کند.

به همین دلیل، تشخیص این بیماری بر اساس علائم بالینی و ارزیابی متخصص پوست انجام می‌شود، نه صرفاً بررسی ژنتیکی.

درمان پسوریازیس چگونه انجام می‌شود؟

در حال حاضر درمان قطعی برای پسوریازیس وجود ندارد؛ اما روش‌های درمانی مختلفی می‌توانند التهاب پوست را کاهش دهند، ضایعات را کنترل کنند و فاصله بین دوره‌های تشدید بیماری را افزایش دهند.

انتخاب روش درمان به شدت بیماری، محل درگیری پوست، نوع پسوریازیس و وضعیت سلامت فرد بستگی دارد.

داروهای موضعی

در موارد خفیف تا متوسط، پزشک ممکن است از کرم‌ها و پمادهای موضعی استفاده کند. برخی از این داروها عبارت‌اند از:

• کورتیکواستروئیدهای موضعی برای کاهش التهاب
• مشتقات ویتامین D برای تنظیم تکثیر سلول‌های پوستی
• مرطوب‌کننده‌ها برای کاهش خشکی و ترک‌خوردگی پوست
• برخی داروهای موضعی دیگر مانند مهارکننده‌های کلسینورین، به‌ویژه برای نواحی حساس بدن

نور درمانی

در روش نوردرمانی (Phototherapy)، پوست تحت تابش کنترل‌شده اشعه فرابنفش قرار می‌گیرد. یکی از روش‌های رایج، استفاده از اشعه فرابنفش نوع B با باند باریک (Narrowband UVB) است.

این روش می‌تواند با کاهش فعالیت سلول‌های ایمنی و التهاب پوست، به کنترل علائم کمک کند.

داروهای خوراکی و تزریقی

در موارد متوسط تا شدید، ممکن است پزشک داروهای خوراکی یا تزریقی تجویز کند. از جمله این داروها می‌توان به متوترکسات (Methotrexate)، سیکلوسپورین (Cyclosporine) و برخی داروهای دیگر اشاره کرد.

داروهای بیولوژیک

داروهای بیولوژیک (Biologic Drugs) از روش‌های درمانی هدفمند برای پسوریازیس متوسط تا شدید هستند. این داروها بخش‌های مشخصی از مسیرهای التهابی سیستم ایمنی، مانند مسیرهای مرتبط با IL-17 و IL-23، را مهار می‌کنند.

این درمان‌ها در بسیاری از بیماران می‌توانند کنترل مؤثری بر بیماری ایجاد کنند؛ اما انتخاب آن‌ها باید با توجه به شرایط بیمار و زیر نظر متخصص انجام شود.

آیا پسوریازیس در بارداری خطرناک است؟

پسوریازیس به‌خودی‌خود به معنی انتقال بیماری به جنین نیست و معمولاً مانعی برای بارداری محسوب نمی‌شود. بااین‌حال، شدت علائم ممکن است در دوران بارداری تغییر کند و در بعضی افراد بهتر یا بدتر شود.

نکته مهم، نوع داروهای مصرفی است. برخی داروهای مورد استفاده برای درمان پسوریازیس، مانند متوترکسات و آسیترتین (Acitretin)، در دوران بارداری ممنوع هستند و ممکن است به جنین آسیب برسانند.

بنابراین، افرادی که مبتلا به پسوریازیس هستند و قصد بارداری دارند، باید پیش از اقدام به بارداری درباره ادامه یا تغییر داروهای خود با متخصص پوست و پزشک زنان مشورت کنند. قطع خودسرانه دارو نیز توصیه نمی‌شود.

آیا می‌توان از پسوریازیس پیشگیری کرد؟

از آنجا که عوامل ژنتیکی و اختلالات سیستم ایمنی در بروز پسوریازیس نقش دارند، روش قطعی برای پیشگیری از آن وجود ندارد. بااین‌حال، رعایت برخی نکات می‌تواند به کنترل بهتر بیماری و کاهش احتمال تشدید علائم کمک کند:

• حفظ وزن مناسب و داشتن فعالیت بدنی منظم
• خودداری از مصرف سیگار و محدود کردن مصرف الکل
• مدیریت استرس و داشتن خواب کافی
• مراقبت از پوست و جلوگیری از خشکی و آسیب‌های پوستی
• شناسایی و پرهیز از عوامل محرک شخصی
• درمان به‌موقع عفونت‌ها و مصرف داروها طبق نظر پزشک
• 
  

نقش ژنتیک در بیماری پسوریازیس؛ آیا آزمایش ژنتیک لازم است؟

شناخت زمینه ژنتیکی پسوریازیس به پژوهشگران کمک کرده است تا سازوکارهای ایجاد التهاب و اختلال عملکرد سیستم ایمنی را بهتر درک کنند. بااین‌حال، برخلاف برخی بیماری‌های ارثی تک‌ژنی، پسوریازیس معمولاً در اثر تغییر یک ژن مشخص ایجاد نمی‌شود.

در حال حاضر، آزمایش ژنتیک به‌عنوان روش معمول تشخیص پسوریازیس یا پیش‌بینی قطعی ابتلا به آن کاربرد بالینی ندارد. حتی وجود سابقه خانوادگی نیز به معنی ابتلای حتمی سایر اعضای خانواده نیست.

در آزمایشگاه ژنتیک پزشکی سیتوژنوم، اهمیت بررسی ژنتیکی بیماری‌ها بر اساس شواهد علمی و کاربرد واقعی هر آزمایش ارزیابی می‌شود. هدف از مشاوره ژنتیک، کمک به درک بهتر نقش وراثت، بررسی احتمال انتقال بیماری‌های ژنتیکی و انتخاب آزمایش مناسب در مواردی است که انجام آن از نظر پزشکی ضرورت دارد.

جمع‌بندی

پسوریازیس یک بیماری التهابی مزمن و غیرمسری پوست است که در اثر اختلال در عملکرد سیستم ایمنی و با تأثیر عوامل ژنتیکی و محیطی ایجاد می‌شود. این بیماری می‌تواند با لکه‌های قرمز و پوسته‌دار، خارش و گاهی التهاب مفاصل همراه باشد.

اگرچه استعداد ابتلا به پسوریازیس می‌تواند در خانواده منتقل شود، ابتلای فرزند قطعی نیست و عوامل محیطی نیز در بروز بیماری نقش دارند. همچنین، آزمایش ژنتیک در حال حاضر روش معمول تشخیص این بیماری نیست.

تشخیص به‌موقع، انتخاب درمان مناسب و پیگیری منظم پزشکی می‌توانند به کنترل علائم و پیشگیری از عوارض پسوریازیس کمک کنند.

سؤالات متداول درباره پسوریازیس

آیا پسوریازیس مسری است؟

خیر. پسوریازیس بیماری غیرمسری است و از طریق تماس پوستی، استفاده از وسایل مشترک یا ارتباط با فرد مبتلا منتقل نمی‌شود.

آیا پسوریازیس کاملاً درمان می‌شود؟

در حال حاضر درمان قطعی برای پسوریازیس وجود ندارد؛ اما داروها، نوردرمانی و درمان‌های هدفمند می‌توانند علائم را تا حد زیادی کنترل کنند.

آیا پسوریازیس از والدین به فرزندان منتقل می‌شود؟

استعداد ژنتیکی ابتلا به پسوریازیس ممکن است از والدین به فرزندان منتقل شود؛ اما این موضوع به معنی ابتلای قطعی فرزند نیست.

آیا پسوریازیس فقط پوست را درگیر می‌کند؟

خیر. در برخی افراد، بیماری علاوه بر پوست، مفاصل را نیز درگیر می‌کند و باعث بروز آرتریت پسوریاتیک می‌شود.

آیا آزمایش ژنتیک برای تشخیص پسوریازیس وجود دارد؟

ژن‌های مختلفی با پسوریازیس ارتباط دارند؛ اما در حال حاضر آزمایش ژنتیک مشخصی برای تشخیص معمول یا پیش‌بینی قطعی این بیماری توصیه نمی‌شود.

نویسنده و مترجم: دکتر سارا فرخی مشاور ژنتیک

بیماری پروانه‌ ای یا اپیدرمولیز بولوسا (EB)

منابع علمی

1.    https://doi.org/10.1038/s41572-025-00630-5

2.    https://www.niams.nih.gov/health-topics/psoriasis

3.    https://medlineplus.gov/genetics/gene/card14

4.    https://www.aad.org/public/diseases/psoriasis/what/overview

5.    https://www.nhs.uk/conditions/psoriasis