وابسته به X یا وابسته به Y به چه معناست؟

وابسته به X یا وابسته به Y

وابسته به X یا وابسته به Y به چه معناست؟

مفهوم کروموزوم های جنسی X و Y چیست؟

هر سلول در بدن انسان سالم به طور معمول حاوی 23 جفت کروموزوم و در مجموع 46 عدد کروموزوم است. بیست و دوتا از این جفت ها (44 عدد) که اتوزوم (Autosomes) نامیده می شوند، هم در مردان و هم در زنان یکسان و مشابه هستند. اما جفت کروموزوم های بیست و سوم که کروموزوم های جنسی (sex chromosomes) نامیده می شوند، بین جنس مذکر و مونث متفاوت هستند و آن ها را به طور قراردادی X و Y می نامند. در واقع این دو کروموزوم هستند که جنسیت یک فرد را تعیین می کنند و به همین دلیل است که آن ها را کروموزوم جنسی می نامند. به این ترتیب خانم ها دو نسخه از کروموزوم X دارند (XX) در حالی که مردان دارای یک کروموزوم X و یک Y (XY) می باشند. کروموزوم ها ساختارهایی هستند که حاوی DNA (عامل وراثت  صفات و بیماری ها) هستند و آن ها را در یک سلول قرار می دهند. کروموزوم ها از نظر ساختاری کاملاً پیچیده هستند و حاوی عناصری خاص و لازم برای فرآیندهایی مانند تکثیر (replication) و تفکیک (segregation) می باشند. در این مقاله سعی داریم به بررسی مفهوم وابسته به X یا وابسته به Y بپردازیم.

انواع الگوهای توارث صفات و بیماری ها

همانطور که می دانید برخی از بیماری ها وجود دارند که جنبه ژنتیکی دارند و به دلیل وجود یک یا چند ناهنجاری در ژنوم (کل مواد ژنتیکی بدن) ایجاد می شوند؛ حال این بیماری می تواند ناشی از جهش یا موتاسیون (mutation) در یک ژن منفرد (تک ژنی) یا در چند ژن (پلی ژنیک) و یا ناهنجاری کروموزومی باشد. 4 حالت اصلی وراثت برای انتقال صفات ژنتیکی وجود دارد که عبارت هستند از:

  1. اتوزوم (autosomal)
  2. وابسته به X (X-linked)
  3. وابسته به Y (Y-linked)
  4. میتوکندریایی  (mitochondrial)

صفات وابسته به X به نوبه خود به دو دسته تقسیم می شوند:

  1. وابسته به X غالب (X-linked dominant)
  2. وابسته به X مغلوب (X-linked recessive)

مفهوم صفت وابسته به ایکس چیست؟

صفات و بیماری های وابسته به X ویژگی هایی هستند که ژن های ایجاد کننده‌شان بر روی کروموزوم X قرار دارند (ژن ها عواملی هستند که منجر به بروز تمام صفات موجودات زنده می شوند). همان طور که پیش‌تر اشاره کردیم، خانم ها 2 کروموزوم ایکس (XX) و آقایان یک کروموزوم ایکس و یک کروموزوم ایگرگ (XY) دارند. بیماری های وابسته به ایکس بیشتر در آقایان دیده می شود، زیرا فقط یک نسخه از کروموزوم X را دارند و همین یک کروموزوم ایکس جهش بیماری زا را حمل می کند. اما در خانم ها، اثر همین جهش ممکن است توسط دومین نسخه سالم کروموزوم X پنهان شود؛ به عبارتی یکی از کروموزوم های ایکس، نقص دوست خود را می پوشاند و نمی گذارد که علائم بیماری در خانم بروز کند و اصطلاحا وی را “ناقل” می کند. برخی از بیماری های وابسته به X که ممکن است عموم مردم بیشتر با آن آشنا باشند و در آقایان بیشتر دیده می شود عبارت اند از:

  1. سندرم X شکننده
  2. هموفیلی نوع A
  3. دیستروفی عضلانی دوشن

در برخی موارد بیماری های وابسته ایکسی وجود دارد که در خانم ها شایع تر است مانند سندرم Rett .

وراثت وابسته به Y چیست؟

وراثت وابسته به Y ویژگی هایی هستند که ژن های ایجاد کننده‌شان بر روی کروموزوم Y قرار دارند. از آنجایی که فقط مردان (به طور معمول) دارای کروموزوم Y هستند، ژن های وابسته به Y فقط از پدر به پسر منتقل می شوند. وراثت وابسته به Y همچنین “وراثت هولاندریک” (holandric) نامیده می شود. به طور کلی کروموزوم Y در مقایسه با کروموزوم X بسیار کوچکتر است و تعداد محدودی ژن و خانواده ژنی دارد. در بین این ژن ها، ژنی به نام SRY مسئول ویژگی های آناتومیکی مردان است و 9 ژن مسئول تولید اسپرم هستند که از پدرها به پسرانشان قابل انتقال هستند. در صورتی که هریک از این 9 ژن دخیل در تولید اسپرم، از بین بروند و یا معیوب باشند، آقا تعداد بسیار کمی اسپرم تولید می کند و به دنبال آن نازایی را تجربه خواهد کرد و در صورت باروری و پسردار شدن (به کمک روش های کمک باروری)، می تواند ناباروری خود را به تمام آن ها انتقال دهد. لازم به ذکر است که مفاهیم غالب و مغلوب در صفات وابسته به Y صدق نمی کند، زیرا تنها یک آلل (در Y) در هر مرد وجود دارد. تعدادی از بیماری های وابسته به Y شناخته شده عبارت هستند از:

  1. آزو اسپرمی: شرایطی که طی آن مایع منی آقا هیچ اسپرمی ندارد یا تعداد آن بسیار کم است. ژن های جهش یافته شناسایی شده مرتبط با این بیماری عبارت اند از: AZF2 (فاکتور آزواسپرمی 2)، AZF1 (فاکتور آزواسپرمی 1) و DAZ (حذف شده در آزواسپرمی)
  2. هایپرتریکوز گوش: یا گوش های مودار، شرایطی است که طی آن رشد قابل توجهی از مو در لبه خارجی گوش مردان دیده می شود.

مترجم: سارا فرخی


کد ژنتیکی چیست؟

دسته بندی : مقالات

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *